Θυμάται εύκολα την πρώτη φορά που είδε το έργο. Ηταν στο Ηρώδειο, στα μέσα της δεκαετίας του ’80 και το σκηνοθετούσε ο Σπύρος Ευαγγελάτος, αντλώντας έμπνευση από την ατμόσφαιρα του καμπαρέ. Τρυγαίος ήταν ο Γιώργος Μιχαλακόπουλος, ενώ τη μουσική είχε γράψει ο Θάνος Μικρούτσικος. «Σπούδαζα τότε στην Παιδαγωγική Ακαδημία της Ρόδου και όταν κάποια στιγμή θελήσαμε να κάνουμε θέατρο, τους είπα “είδα μια παράσταση, την “Ειρήνη”, να κάνουμε αυτήν!”. Είχα τηλεφωνήσει στον Μικρούτσικο, 17 ετών παιδί, με άγνοια κινδύνου, για να του ζητήσω τη μουσική. “Ξέρετε”, μου απάντησε ευγενέστατα, “είναι γραμμένη πάνω σε ένα συγκεκριμένο κόνσεπτ…”».
Ποιο είναι το «κόνσεπτ» της «Ειρήνης» του Αριστοφάνη που ο Νίκος Καραθάνος ανεβάζει φέτος, σαράντα τόσα χρόνια από εκείνη την αψηφισιά του, στο Φεστιβάλ Αθηνών – Επιδαύρου; Το έργο αποτυπώνει την κοινωνική κόπωση από τον Πελοποννησιακό Πόλεμο και γράφτηκε λίγο πριν από τη Νικίειο Ειρήνη. Ο ήρωάς του, ένας κουρασμένος από τον πόλεμο Αθηναίος, προσπαθεί να απελευθερώσει την Ειρήνη που έχει φυλακιστεί από τους θεούς. Οπως όμως τονίζει στην «Κ» ο σκηνοθέτης και ηθοποιός, πρέπει κάποιος να καταλάβει την ουσία του κειμένου, την ψυχή του, «ό,τι πάλλεται εκεί μέσα».
Συνοδοιπόροι του Νίκου Καραθάνου είναι ο Φοίβος Δεληβοριάς (στη διασκευή, στα πρωτότυπα κείμενα και στα τραγούδια) και ο Αγγελος Τριανταφύλλου (στη σκηνοθεσία και στη μουσική). Οι τρεις τους εμφανίζονται και επί σκηνής, ενώ τους βασικούς ρόλους έχουν αναλάβει οι Γαλήνη Χατζηπασχάλη, Θανάσης Αλευράς, Πάνος Παπαδόπουλος, Εμιλυ Κολιανδρή, Βάσω Καβαλιεράτου, Γιάννης Κότσιφας και Ζέτα Μακρυπούλια. Από τους συντελεστές και μόνον, η παράσταση ακούγεται πράγματι σαν «γιορτή». Οχι, δεν θα γίνει η Επίδαυρος «ένα τεράστιο τραπέζι», λέει ο Νίκος Καραθάνος. Ισως όμως την άλλη μέρα να βρει κανείς «ένα καλύτερο μονοπάτι να βαδίσει».
– Δεν είναι πολύ αστείο το εύρημα του Αριστοφάνη, με το τεράστιο σκαθάρι, με το οποίο ο Τρυγαίος πετάει στον Oλυμπο για να ζητήσει την απελευθέρωση της Ειρήνης;
– Ο Αριστοφάνης το έκανε, γιατί την προηγούμενη χρονιά είχε παιχτεί ο «Βελλεροφόντης» του Ευριπίδη και ήθελε να σατιρίσει τον Πήγασο. Σαν αντίδραση. Ξέρεις, η τέχνη καμιά φορά βγαίνει μέσα από την τέχνη, δεν εφευρίσκεται από το πουθενά. Από την πλατεία της ζωής σου και από τα γεγονότα τριγύρω, αλλάζουν όψη τα πράγματα. Στη δική μας παράσταση, πάντως, θα υπάρχει μια άλλη εκδοχή του σκαθαριού.
– Διαβάζω στον υπότιτλο της παράστασης ότι πρόκειται για «μια επίσκεψη στο έργο του Αριστοφάνη». Ωραία χειρονομία η επίσκεψη. Eχει μια διάθεση για συνάντηση, παρά για επιβεβαίωση. Εσείς πώς το βλέπετε;
– Κοίτα να δεις τώρα τι γίνεται με τα αριστοφανικά έργα που είναι πιο «κρυφά», όπως η «Ειρήνη», που δεν έχουν την ποίηση και το πλήθος των στίχων που έχουν οι «Βάτραχοι» ή οι «Oρνιθες». Πώς να τα ανακαλύψεις; Με την πάροδο του χρόνου, κάτι που ήταν ζωντανό, έγινε μουσειακό είδος. Πρέπει να το ξεπατώσεις ευγενικά, να το καταλάβεις, να μεταφέρεις την ουσία, την ψυχή του, ό,τι πάλλεται εκεί μέσα. Αλλιώς βγαίνει κάτι απόμακρο, που μιλάει για κάποιο «τότε». Ενώ, όταν γραφόταν, έκανε σαματά, πάταγο.
Η μήτρα της ζωής – Μια γυναίκα εξεγείρεται και γυναίκες φέρνει, θεές, πίσω στην Αθήνα: την Οπώρα, τη Θεωρία και την Ειρήνη. Και βγάζει στη Βουλή λόγο και δοξάζει το γυναικείο αιδοίο: τη μήτρα που σε γέννησε, σαν αντίδοτο του πολέμου. Ο άνδρας πολεμάει, σκοτώνεται. Η γυναίκα γεννάει.
Στη σύγχρονη αριστοφανική ιστορία, από τη δεκαετία του ’50 κι έπειτα, πρόσφερε το Εθνικό Θέατρο μια γραμμή και ο Κάρολος Κουν μια άλλη, πολύ λαϊκότερη, που περνούσε και μέσα από τον Καραγκιόζη – υπάρχει και ένα πολύ ωραίο κείμενο του Τσαρούχη για το θέατρο σκιών. Αυτές τις μορφές, αυτό το λαϊκό πράγμα, που χάνεται στους αιώνες, δεν μπορείς να το μιμηθείς. Στοιβάζονται πολλές γενεές ανθρώπων, πολλοί κόποι ζωής, πολλοί αγώνες επιβίωσης για να φτιάξουν μια ατάκα χιούμορ, ενός καμπούρη πίσω από έναν μπερντέ, που κοροϊδεύει τη ζωή, το είναι του, την οικογένειά του, τον απέναντι.
– Θα υπάρχει δηλαδή το στοιχείο του Καραγκιόζη στην παράσταση;
– Δεν είναι σίγουρο. Αυτό που θέλω να πω, είναι ότι περάσαμε κάποιες δεκαετίες να ανεβάζουμε τον Αριστοφάνη λίγο πιο πιστά, πιο μουσειακά. Κρυβόμασταν πίσω από το «έτσι κάνει αυτός». Δεν κάνει έτσι. Δεν κάνει αυτό που μεταφράζουμε εμείς. Προκαλεί μια έκρηξη, στήνει έναν καθρέφτη στους θεατές. Μην ξεχνάμε ότι αυτός ο άνθρωπος δεχόταν μηνύσεις. Και εμείς λέμε: «Μα δεν γελάω, δεν μου αρέσουν τα αστεία του». Δεν είναι σκοπός να γελάσεις. Σκοπός είναι να συμμετέχεις στην άγρια επιβίωση του κάθε ανθρώπου σε αυτόν τον κόσμο, η οποία, ώρες ώρες, μετατρέπεται σε ένα ακατάσχετο χιούμορ.
– Ο Τρυγαίος, ο πρωταγωνιστής, τι «τρυγάει»;
– Στην περίπτωσή μας είναι Τρυγαία και την υποδύεται η Γαλήνη Χατζηπασχάλη. Στην παράσταση έχουμε βασιστεί λίγο περισσότερο στο γυναικείο στοιχείο. Και μιλάμε για έναν αγροτικό κόσμο, έναν πρώτο κόσμο. Μεγάλωσα στο Μαρούσι, που τότε είχε χωράφια, με κάτι τεράστιες βελανιδιές και πρόβατα.
Θυμάμαι, μικρός, να ανοίγουμε αυλάκια στις καλλιέργειες, να τσαπίζουμε για να μπει το νερό. Πάμε λοιπόν έξω από το άστυ, στο χώμα, στα πρώτα πράγματα, στον πρώτο άνθρωπο, που εξεγείρεται για τον πόλεμο, γιατί η γη σταμάτησε να παράγει. Μια γυναίκα εξεγείρεται και γυναίκες φέρνει, θεές, πίσω στην Αθήνα: την Οπώρα, τη Θεωρία και την Ειρήνη. Και βγάζει στη Βουλή λόγο και δοξάζει το γυναικείο αιδοίο: τη μήτρα που σε γέννησε, σαν αντίδοτο του πολέμου. Ο άνδρας πολεμάει, σκοτώνεται. Η γυναίκα γεννάει.
– Θα γίνονταν λιγότεροι πόλεμοι εάν κυβερνούσαν περισσότερες γυναίκες;
– Ο θρόνος της εξουσίας αλλάζει τον άνθρωπο. Η σκοπιμότητα δεν έχει φύλο. Πολλές φορές βέβαια ο κόσμος συντηρήθηκε από γυναίκες. Hμουν, θυμάμαι, στον Καναδά, στο Τορόντο, με μια παράσταση του Εθνικού Θεάτρου (σ.σ.: το 1998, με την «Ηλέκτρα») και όλα τα έφερναν βόλτα κάτι γυναίκες ακούραστες. Eχουν στη φύση τους και στο μυαλό τους το νοικοκύρεμα αυτού του κόσμου. Νοικοκύρεμα δεν σημαίνει καθαρίζω ένα σπίτι μόνο· σημαίνει καθαρίζω τον τόπο όπου θέλω να ζήσω, σαν τις μάνες μας που έπλεναν μέχρι και τα πεζοδρόμια.
– Επιστρέφω στο κομμάτι της φύσης. Είναι ασφαλές να πούμε ότι η ύπαιθρος ταιριάζει περισσότερο με τη γιορτή, ενώ η πόλη με τη διαμαρτυρία;
– Ναι. Oταν όμως λέμε γιορτή στον Αριστοφάνη, δεν προκύπτει γραμμικά. Τον Αριστοφάνη μάλιστα, μετά τη μέση των έργων του, συνήθως τον «χάνεις». Και νομίζω ότι η ιστορία στα έργα του ανεβαίνει συνεχώς προς τα πάνω, σαν σπείρα, καταλήγοντας σε μια γιορτή. Την οποία, θεατρικά μιλώντας, εμείς, προς το παρόν, όποτε την πιάνουμε στα χέρια μας, την κάνουμε ανόητα. Aλλο σήμαινε γιορτή σε ένα αρχαίο θέατρο, που έσφαζαν και έναν ταύρο πριν. Aλλο σήμαινε ο δήμος, οι πολίτες να είναι παρόντες και να περιμένουν να φάνε.
Εγκεφαλικό γλέντι – Δεν μπορείς να κάνεις την Επίδαυρο ένα τεράστιο τραπέζι, ένα τεράστιο όργιο. Κάνουμε λοιπόν παραστάσεις και μετά τις χειροκροτούμε. Είναι ένας τρόπος. Δουλειά, όμως, αυτών των κειμένων είναι να γιορτάσει ο εγκέφαλός σου. Kαι την άλλη μέρα ίσως βρεις ένα καλύτερο μονοπάτι να βαδίσεις.
Είχα ρωτήσει κάποτε τον ποιητή Νίκο Παναγιωτόπουλο γιατί δεν υπάρχει στα αρχαία κείμενα η λέξη μοναξιά. Διότι, μου είχε απαντήσει, οι κοινωνίες ήταν ενωτικές. Hταν οι άνθρωποι μαζί, όταν είχαν ευκαιρία να φάνε ή να πιουν, το έκαναν μαζί. Και το θέατρο συνέβαλε σε αυτό. Σαν να σφάζεις ένα γελάδι και μετά, στον ίδιο χώρο, να βλέπεις τους Metallica. Αυτή η γιορτή, στη δική μας παραστασιακή τέχνη, είναι πρόβλημα το πώς μεταφέρεται. Δεν μπορείς να κάνεις την Επίδαυρο ένα τεράστιο τραπέζι, ένα τεράστιο όργιο. Κάνουμε λοιπόν παραστάσεις και μετά τις χειροκροτούμε. Είναι ένας τρόπος. Δουλειά, όμως, αυτών των κειμένων είναι να γιορτάσει ο εγκέφαλός σου. Να συμμετάσχεις στο μυστήριο του κόσμου, να ανακατευτείς μαζί του και την άλλη μέρα ίσως βρεις ένα καλύτερο μονοπάτι να βαδίσεις.
– Συνεχίζεται το «Τζένη Τζένη», σε δική σας σκηνοθεσία, στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά. Από μια κωμωδία του 421 π.Χ. μέχρι μία του 1966 μ.Χ., υπάρχει κάτι σταθερό που μας κάνει να γελάμε;
– Η ανοησία μας. Με αυτά γελάμε. Με την παρεξήγηση, με τη βλάβη μας, με την άγνοιά μας. Μικρός γελούσα με μια θεία μου που έλεγε, «ε, βέβαια, έτσι λένε, “μηδένα προ του τέλους κακάριζε”». Γελάμε με το μη ορθό, με αυτό που είναι πλάι, με το στραβοπάτημα. Ξεχνάτε ότι, όταν ήμαστε μικροί, αν σκοντάφταμε κάπου, αν πέφταμε από ένα πεζοδρόμιο, γελούσαμε, γελούσαμε με τον εαυτό μας. «Κοίτα τι έπαθα», λέγαμε, «πώς μου ‘ρθε»; Στην αρχή, όταν είσαι υγιής, αν οδηγάς το μηχανάκι και έχει λακκούβες ο δρόμος, γελάς, λες «τι είναι αυτό; Είναι παράδοξο!». Μετά γίνεσαι πολίτης και κλαις. Λες «κάθε μέρα το ίδιο». Αλλά στην αρχή, με κάθε ανωμαλία, η πρώτη αντίδραση είναι να σου προκαλεί γέλιο.
– Τι εντύπωση σας κάνουν τα πολλά sold out που παρατηρούνται στο θέατρο; Ενδιαφέρεται περισσότερο το κοινό; Καταναλώνει παραστάσεις; Τίποτε από τα δύο;
– Και όλα μαζί. Καλό είναι να γεμίζουν τα θέατρα, καλό είναι που πηγαίνουν οι άνθρωποι στις παραστάσεις. Αλλού βρίσκεται το θέμα. Oχι στο πώς πας, αλλά στο πώς φεύγεις. Λέμε συνεχώς, «α, γέμισε η τάδε παράσταση». Εμ, δεν είναι αυτό. Είναι πώς θα φύγεις, πώς θα ταράξει τα μυαλά σου αυτή η εμπειρία, πώς θα κοιμηθείς έπειτα. Το πιο λυπηρό είναι να γεμίζουν τα θέατρα και όλα να σβήνουν, αμέσως μόλις περάσεις την πόρτα της εξόδου.
– Τι προσδοκάτε από την Ανωτάτη Σχολή Παραστατικών Τεχνών που νομοθετήθηκε πρόσφατα;
– Oταν μιλάμε για ελληνική παιδεία, επιτρέψτε μου να είμαι εξαιρετικά καχύποπτος. Θα απαντήσω αλλιώς. Αντικαταστήστε τις παραστατικές τέχνες με μια ακαδημία ποδοσφαίρου. Τι θα προσδοκούσαμε; Να βγει μια καλύτερη ομάδα, να βγει ένας ποδοσφαιριστής, να προπονείται, να παίζει μπάλα, να τρέχει στο γήπεδο. Oχι να κάθεται να συζητάει αν η μπάλα είναι στρογγυλή. Φοβάμαι πολύ μήπως παρασύρουμε νέες ψυχές σε ένα πανεπιστημιακό επίπεδο παραστατικών τεχνών, στο οποίο η χώρα μας δεν έχει εμπειρία. Φοβάμαι μήπως η έννοια «πανεπιστημιακό» φάει όλο αυτό που είναι οι παραστατικές τέχνες και που είναι μόνο δράση, αμφιβολία, παιχνίδι! Δεν πρέπει η έννοια της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης να καταπιεί την ουσία.
*H «Ειρήνη» που υπογράφει ο Νίκος Καραθάνος μαζί με τους Φοίβο Δεληβοριά και Αγγελο Τριανταφύλλου θα παρουσιαστεί στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου το διήμερο 24-25 Ιουλίου.
