Ο ΒΡΕΤΑΝΟΣ κλασικιστής Αρμάν Ντ’ Ανγκούρ ήταν περίπου οκτώ ετών όταν τα αρχαία ελληνικά έπαψαν να είναι γι’ αυτόν απλώς μια άγνωστη γλώσσα. Ενας δάσκαλός του στο σχολείο, ο Τζον Εβανς, συνήθιζε να ζωγραφίζει εικόνες για να εξηγήσει ελληνικές λέξεις. Μία από αυτές έμεινε στη μνήμη του: τρεις άνδρες κρατούσαν σακούλες με χρήματα, η καθεμία μεγαλύτερη από την προηγούμενη, και από κάτω ήταν γραμμένες οι λέξεις «πλούσιος, πλουσιώτερος, πλουσιώτατος».
«Ερωτεύτηκα τη γλώσσα μόλις την είδα γραμμένη», λέει σήμερα στην «Κ». «Μετά ερωτεύτηκα τη γραμματική, ύστερα τη λογοτεχνία -τον Αίσωπο, τον Ομηρο, τον Ευριπίδη, τον Ηρόδοτο, τον Αριστοφάνη…». Από εκείνη την πρώτη επαφή με τα ελληνικά ξεκίνησε για τον ίδιο μια διαδρομή που τον οδήγησε στη μελέτη της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, μουσικής και σκέψης. Eνα από τα ερευνητικά του έργα, μάλιστα, αφορά την ανασύνθεση της αρχαίας ελληνικής μουσικής.
Ο ίδιος έχει συγγράψει και ποιήματα σε αρχαία ελληνικά και λατινικά, περιλαμβανομένων ύμνων για τους Ολυμπιακούς Αγώνες 2004 και 2012. Από το 2024 συμπαρουσιάζει το podcast «It’s All Greek (and Latin) to Me», που διερευνά τη διαχρονική επίδραση των αρχαίων κειμένων στη σύγχρονη γλώσσα και κουλτούρα. Τα τελευταία χρόνια η έρευνά του στράφηκε και στον Σωκράτη. Oχι όμως στον ηλικιωμένο φιλόσοφο των σχολικών βιβλίων, αλλά στον νεαρό άνδρα που προηγήθηκε του μύθου.
Ο Σωκράτης τού «εν οίδα ότι ουδέν οίδα» εμφανίζεται να γνωρίζει κάτι πολύ συγκεκριμένο: τον έρωτα.
Ο κ. Ντ’ Ανγκούρ, καθηγητής Κλασικών Σπουδών στην Οξφόρδη, σχολιάζει ότι η εικόνα που έχουμε γι’ αυτόν είναι κυρίως η εικόνα των ύστερων χρόνων: «Ο φαλακρός, εύσωμος άνδρας με το ταλαιπωρημένο πρόσωπο. Δεν υπάρχει καμία απόδειξη ότι έδειχνε έτσι ως νέος», λέει στην «Κ». «Αντιθέτως, από μεταγενέστερη πηγή μαθαίνουμε ότι ήταν ευπαρουσίαστος. Επίσης, είναι σαφές ότι προερχόταν από εύπορη οικογένεια, καθώς υπηρέτησε ως οπλίτης». Ακόμη και ο θαυμασμός του για τον Αλκιβιάδη, προσθέτει, δείχνει έναν Σωκράτη πιο δεμένο με τα πρότυπα και τις φιλοδοξίες της πόλης του: «Πιστεύω ότι η αγάπη του για τον Αλκιβιάδη δείχνει πως θαύμαζε ακριβώς αυτό που ο νεαρός εκείνος προσπαθούσε να γίνει: ένας πατριώτης ήρωας πολέμου – αν και στην περίπτωση του Αλκιβιάδη αυτό πήγε πολύ στραβά!». Μέσα από την αναζήτηση του νεαρού Σωκράτη, ο κ. Ντ’ Ανγκούρ οδηγήθηκε στην Ασπασία και, όπως υποστηρίζει, η Μιλήσια σύντροφος του Περικλή μπορεί να είχε παίξει ρόλο στη διαμόρφωση της σκέψης του Σωκράτη, ειδικά στον τρόπο με τον οποίο ο φιλόσοφος κατανόησε και μίλησε για τον έρωτα.
ΑΠΟ ΤΗ ΔΙΟΤΙΜΑ ΣΤΗΝ ΑΣΠΑΣΙΑ
«Αρχαίες πηγές μαρτυρούν μια στενή σχέση με την Ασπασία», λέει στην «Κ». «Μία από αυτές είναι ο Κλέαρχος, μαθητής του Αριστοτέλη, ο οποίος θεωρείται αξιόπιστη πηγή. Eγραψε ότι “πριν ο Σωκράτης συνδεθεί με τον Περικλή, εκείνη είχε συνδεθεί με τον Σωκράτη” χρησιμοποιώντας τη λέξη “συνεγένετο”. Η διατύπωση αυτή, νομίζω, είναι αρκετά σαφής». Το κρίσιμο νήμα όμως για τον κ. Ντ’ Ανγκούρ περνά από το Συμπόσιο του Πλάτωνα. Ο Σωκράτης τού «εν οίδα ότι ουδέν οίδα» εμφανίζεται εκεί να γνωρίζει κάτι πολύ συγκεκριμένο: τον έρωτα. Και, κυρίως, λέει ότι το έμαθε από μια γυναίκα, τη Διοτίμα, ένα φαινομενικά μυθοπλαστικό πρόσωπο.
Ξαναδιαβάζοντας το Συμπόσιο με το βλέμμα στραμμένο στα πρώτα χρόνια της ζωής του Σωκράτη, ο Βρετανός κλασικιστής στάθηκε σε μια λεπτομέρεια: «Η Διοτίμα παρουσιάζεται με μια πολύ συγκεκριμένη αναφορά, που μπορεί να τοποθετηθεί χρονικά: ότι ανέβαλε τον Λοιμό για δέκα χρόνια. Από εκεί συμπέρανα ότι η Διοτίμα δεν ήταν απλώς μια συμβολική μορφή, αλλά μια γυναίκα της εποχής. Και τα στοιχεία δεν οδηγούσαν σε άλλη από τη σεβαστή και ευφυή σύντροφο του Περικλή». Το επόμενο βήμα της ανάγνωσής του είναι να αφαιρέσει από τη Διοτίμα μια ιδιότητα που, όπως υποστηρίζει, της αποδόθηκε εκ των υστέρων.
Οι μόνες πηγές που αποκαλούν την Ασπασία “πόρνη” και “ιδιοκτήτρια πορνείου” είναι οι κωμικοί ποιητές, ο κίτρινος Τύπος της εποχής.
«Το Συμπόσιο πουθενά δεν αποκαλεί τη Διοτίμα ιέρεια», λέει. «Αυτή είναι μια μεταγενέστερη υπόθεση, βασισμένη στον τόπο από τον οποίο λέγεται ότι καταγόταν, τη Μαντίνεια, που θύμισε στους αναγνώστες τη λέξη “μάντις”. Το μόνο που λέει ο Πλάτων είναι ότι ήταν μια έξυπνη γυναίκα, που επιχειρηματολογούσε σαν ικανή σοφίστρια. Oλα τα ανεξάρτητα στοιχεία για την Ασπασία δείχνουν ότι αυτό ακριβώς ίσχυε και για εκείνη. Αν η Ασπασία υπήρξε πράγματι το πρότυπο για τη Διοτίμα, τότε επηρέασε ουσιαστικά τη σκέψη του Σωκράτη και ο ίδιος αναγνώριζε τη διανοητική της βαρύτητα». Η Ασπασία, σε αυτή την ανάγνωση, δεν είναι μια δευτερεύουσα μορφή στο περιβάλλον του Περικλή. Είναι μια γυναίκα μορφωμένη, εύγλωττη, παρούσα στα κέντρα της πολιτικής και πνευματικής ζωής, που έφτασε όμως ως εμάς περισσότερο μέσα από τις κατηγορίες εναντίον της.
«Οι περισσότεροι φοιτητές, ανάμεσά τους κι εγώ, διδαχθήκαμε ότι η Ασπασία ήταν εταίρα», λέει ο κ. Ντ’ Ανγκούρ. «Eμεινα έκπληκτος όταν ανακάλυψα ότι καμία αρχαία πηγή δεν την περιγράφει έτσι. Hταν Ελληνίδα από τη Μίλητο, μια σημαντική ελληνική πόλη της Ιωνίας, και υπάρχουν ενδείξεις ότι καταγόταν από αριστοκρατική οικογένεια, πιθανώς ακόμη και από το ίδιο γένος με τον Περικλή, τους Αλκμεωνίδες. Οι μόνες πηγές που την αποκαλούν “πόρνη” και “ιδιοκτήτρια πορνείου” είναι οι κωμικοί ποιητές, ο κίτρινος Τύπος της εποχής. Το κάνουν επειδή η επιρροή της στον Περικλή ήταν προφανής. Λοιδορήθηκε γι’ αυτό. Ο Πλάτωνας και ο Ξενοφώντας μιλούν για την Ασπασία με εμφανή σεβασμό, ως δασκάλα και εύγλωττη ομιλήτρια. Είναι σαφές ότι η Ασπασία ήταν μια εξαιρετική γυναίκα», λέει. «Ακριβώς όμως το ότι ήταν τόσο εξαιρετική ήταν που οδήγησε στις επιθέσεις εναντίον της».
Αν ισχύει αυτή η ανάγνωση, το ενδιαφέρον δεν είναι απλώς ότι αλλάζει η θέση της Ασπασίας. Αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον ίδιο τον Σωκράτη, ως έναν άνθρωπο που διαμορφώθηκε μέσα σε σχέσεις, επιθυμίες, θαυμασμούς και συνομιλίες – ακόμη και με πρόσωπα που η Ιστορία δεν κράτησε στο επίκεντρό της. Γι’ αυτό και η αποκατάσταση της Ασπασίας, για τον κ. Ντ’ Ανγκούρ, δεν σημαίνει εξιδανίκευση. «Σημαίνει να καταλάβουμε γιατί δέχθηκε επίθεση και να την αντιμετωπίσουμε ως πραγματικό πρόσωπο, που είχε αναμφισβήτητη επιρροή τόσο στον Περικλή όσο όμως και στον Σωκράτη».
Ο Αρμάν Ντ’ Ανγκούρ θα μιλήσει την Πέμπτη 4 Ιουνίου στις 19.00, στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης, με θέμα «Ο ερωτευμένος Σωκράτης: Η αποκάλυψη της Ασπασίας». Μαζί του θα συνομιλήσει ο Κέβιν Φεδερστόουν, επίτιμος καθηγητής του London School of Economics και πρόεδρος του Αγγλοελληνικού Συνδέσμου.
