«Οι περισσότεροι δυτικοί προοδευτικοί προσεγγίζουν απλουστευτικά τη Χαμάς, τη Χεζμπολάχ ή ακόμη και το ιρανικό καθεστώς, ως μέρος μιας ενοποιημένης διεθνούς αντίστασης ενάντια στις ΗΠΑ και τον καπιταλισμό. Παρότι θα έβρισκαν τη ζωή αρκετά δυσάρεστη στη μορφή του κράτους που αυτές οι ομάδες θέλουν να οικοδομούν», τονίζει στην «Κ» ο Τζέισον Μπερκ, συγγραφέας του βιβλίου “The Revolutionists”. O βετεράνος ανταποκριτής του Guardian, o oποίος εντοπίζει τις ρίζες του ισλαμικού εξτρεμισμού στη δεκαετία του ’70, μιλάει για την ιδεολογική επικάλυψη και τις ταυτόχρονες αποκλίσεις της αριστεράς με τον ισλαμικό ριζοσπαστισμό. O Mπερκ αναφέρεται στον «εξαιρετικά μικρό χώρο» για την αντιπολίτευση στην Τεχεράνη, στη «σχεδόν ομόφωνη υποστήριξη» των Ισραηλινών στον πόλεμο, και στις δύο πηγές δυνητικής κλιμάκωσης της ισλαμικής τρομοκρατίας.
– Η μελέτη σας έχει εντοπίσει τη σύνδεση των σημερινών γεωπολιτικών εξελίξεων με τη δεκαετία του ’70. Πού έχει τις ρίζες του ο ισλαμικός εξτρεμισμός;
– Υπάρχει ένα ισχυρό επιχείρημα ότι η προέλευση του εξτρεμισμού μπορεί να εντοπιστεί στα τέλη του 19ου αιώνα, όταν διάφοροι στοχαστές στον ισλαμικό κόσμο προσπάθησαν να διατυπώσουν μια συνεκτική απάντηση σε αυτό που θα μπορούσε γενικά να ονομαστεί δυτική νεωτερικότητα – και, φυσικά, δυτικός ιμπεριαλισμός. Ωστόσο, νομίζω ότι υπάρχει ένα ακόμη ισχυρότερο επιχείρημα ότι οι ρίζες του σύγχρονου βίαιου ισλαμικού εξτρεμισμού μπορούν να εντοπιστούν στη δεκαετία του 1960 και του 1970.
Είναι κάτι που αρχικά με εξέπληξε, όταν άρχισα να ερευνώ για το βιβλίο μου, επειδή είχα υποθέσει -όπως πολλοί άλλοι- ότι ομάδες όπως η Αλ Κάιντα ή το ISIS προήλθαν πραγματικά από τη δεκαετία του 1980. Συχνά επισημαίνεται ως σημείο εκκίνησης ο πόλεμος στο Αφγανιστάν εναντίον των Σοβιετικών και των τοπικών βοηθών τους, όπου πολέμησαν Αφγανοί και ένας μικρός αριθμός Αράβων εξτρεμιστών. Αλλά η έρευνά μου έδειξε ότι θα πρέπει να κοιτάζουμε περίπου είκοσι χρόνια νωρίτερα.
Ο ισλαμικός εξτρεμισμός, όπως τον γνωρίζουμε σήμερα, έχει τις ρίζες του στο κύμα ριζοσπαστικής κινητοποίησης και ακτιβισμού που σάρωσε ένα τόσο μεγάλο μέρος του κόσμου στα τέλη της δεκαετίας του 1960. Είναι εντυπωσιακό ότι ο Τσε Γκεβάρα, το μεγάλο είδωλο της ριζοσπαστικής αριστεράς, και ο Σαγίντ Κουτμπ, το εξίσου ισχυρό είδωλο του ισλαμικού εξτρεμισμού, πέθαναν σχεδόν ταυτόχρονα. Ο Γκεβάρα σκοτώθηκε από Βολιβιανούς στρατιώτες εκπαιδευμένους από τη CIA και ο Κουτμπ απαγχονίστηκε από τον Γκαμάλ Αμπντέλ Νάσερ στην Αίγυπτο. Η κοινή ιστορική τους προέλευση υπογραμμίζει τη σύνδεση ή τουλάχιστον τις συμπτώσεις μεταξύ αυτών των επαναστατικών εγχειρημάτων.
– Ποιες ήταν οι πολιτικές συνθήκες που επικρατούσαν στο Ιράν πριν από το 1979 και πώς βρέθηκε στην εξουσία το ισλαμικό καθεστώς του Χομεϊνί;
Αυτό είναι ένα τεράστιο ερώτημα και οι ιστορικοί εξακολουθούν να συζητούν για το πότε ακριβώς ξεκίνησε η επανάσταση. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι σχεδόν κανείς -είτε στο Ιράν είτε στο εξωτερικό- δεν περίμενε ότι το καθεστώς του Σάχη θα κατέρρεε τόσο γρήγορα. Μέχρι τους τελευταίους μήνες πριν από την επανάσταση, φαινόταν σχεδόν ανίκητο.
Ομοίως, είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι η επανάσταση δεν ήταν αποκλειστικά έργο ριζοσπαστών κληρικών, και η άνοδος του Χομεϊνί στην ηγεσία δεν ήταν αναπόφευκτη μετά την αναχώρηση του Σάχη τον Ιανουάριο του 1979. Ο Χομεϊνί ήταν σαφώς ο πιο εξέχων ηγέτης των αναταραχών, αλλά συμμετείχαν επίσης εθνικιστές, αριστεροί, φεμινίστριες, μετριοπαθείς ισλαμιστές, κάθε είδους άνθρωποι. Οι περισσότεροι Ιρανοί που υποστήριξαν την επανάσταση δεν οραματίζονταν ένα ριζοσπαστικό ισλαμικό καθεστώς ως το τελικό της αποτέλεσμα. Είχαν διαφορετικές ιδέες για το είδος του κράτους που ήθελαν να χτίσουν.
Επίσης, τη δεκαετία του 1970, πρωτοπόρος της αντιπολίτευσης σε ό,τι αφορά τον βίαιο ακτιβισμό δεν ήταν η θρησκευτική δεξιά αλλά η ριζοσπαστική αριστερά, την οποία συζητώ εκτενώς στο βιβλίο μου. Από πολλές απόψεις, η αποτυχία και η καταστολή της αριστεράς δημιούργησαν ένα κενό το οποίο οι ισλαμιστές μπόρεσαν να καλύψουν με ένα αυθεντικό μήνυμα που είχε τις ρίζες του στις υπάρχουσες ισλαμικές και ιρανικές πολιτικές παραδόσεις, οικείες σε εκατομμύρια φτωχότερους και λιγότερο μορφωμένους Ιρανούς. Είναι κάτι πραγματικά σημαντικό να θυμόμαστε.
– Πώς διαμορφώνεται σήμερα το σκηνικό για την αντιπολίτευση στο εσωτερικό του Ιράν;
– Είναι πολύ δύσκολο να το πούμε με σιγουριά, καθώς η αξιόπιστη πληροφόρηση είναι περιορισμένη. Όμως γνωρίζουμε ότι υπάρχει εξαιρετικά μικρός χώρος για οποιαδήποτε δραστηριότητα της αντιπολίτευσης στο Ιράν. Το καθεστώς διατηρεί τόσο την ικανότητα όσο και τη βούληση να χρησιμοποιήσει ακραία βία κατά των πολιτών του για να εξασφαλίσει την επιβίωσή του. Το είδαμε αυτό τον Ιανουάριο, με την αιματηρή καταστολή των διαμαρτυριών, και συνεχίζουμε να το βλέπουμε τώρα με τακτικές μαζικές συλλήψεις και εκτελέσεις. Αυτήν τη στιγμή, δεν υπάρχει τίποτα επί του εδάφους στο Ιράν που θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως όχημα για αλλαγή από τα κάτω. Όποιος υπονοεί το αντίθετο είναι είτε παραπλανημένος, είτε ανειλικρινής.
– Θεωρείτε επομένως ότι ο πόλεμος αυτός δεν είναι σε θέση να οδηγήσει στην πτώση του καθεστώτος;
Για την ώρα, δεν διαφαίνεται αυτή η προοπτική. Αντιθέτως, φαίνεται πιθανό ότι θα ενισχύσει και θα ριζοσπαστικοποιήσει το καθεστώς βραχυπρόθεσμα. Φυσικά, σε μια πιο μακροπρόθεσμη ιστορική προοπτική, αυτό το πολιτικό σύστημα δεν μπορεί να διαρκέσει επ’ αόριστον.
Αλλά είναι επίσης εύκολο να υποτιμήσουμε την ανθεκτικότητα ενός κράτους που είναι πρόθυμο να χρησιμοποιήσει την καταστολή ανελέητα και το οποίο έχει ταυτόχρονα δημιουργήσει δίκτυα οικονομικής και κοινωνικής εξάρτησης. Μια σημαντική μερίδα του ιρανικού πληθυσμού έχει αντικειμενικό συμφέρον στην επιβίωση του καθεστώτος, στο οποίο οφείλουν τα προς το ζην, την κοινωνική τους θέση, τα σπίτια τους και πολλά άλλα. Είναι κάτι που συχνά παραβλέπεται και εξηγεί γιατί δεν έχουμε δει σχεδόν καμία αποστασία από το εσωτερικό του καθεστώτος τις τελευταίες εβδομάδες.
– Από την οπτική του Ισραήλ, ο πόλεμος πού βλέπουμε σήμερα ήταν αναπόφευκτος, υπό την έννοια ότι το Ιράν έπρεπε να πληρώσει ένα τίμημα για την επιθετική πολιτική του μέσω των πληρεξουσίων του. Έχετε μιλήσει και ο ίδιος με Ισραηλινούς οι οποίοι ζουν στα σύνορα με τον Λίβανο και βιώνουν την ανασφάλεια που προκαλεί η δράση της Χεζμπολάχ. Ποιες είναι εδώ οι παρατηρήσεις σας;
– Όταν ταξίδεψα τελευταία φορά στο βόρειο Ισραήλ -το πέμπτο ταξίδι μου από το καλοκαίρι του 2024- η ατμόσφαιρα ήταν κάπως διαφορετική από ό,τι σε προηγούμενες επισκέψεις. Φυσικά, εξαρτάται με ποιον μιλάς, αλλά πολλοί άνθρωποι ήταν θυμωμένοι για το γεγονός ότι οι Ισραηλινές Αμυντικές Δυνάμεις δεν είχαν αντιμετωπίσει αποφασιστικά την απειλή από τη Χεζμπολάχ, παρά τις εξαγγελίες των διαδοχικών κυβερνήσεων. Δεν υπάρχει μεγάλη υποστήριξη για τον Νετανιάχου, αν και αυτό ποικίλλει και πάλι ανά περιοχή, όμως μου έκανε εντύπωση η βαθιά αίσθηση ότι ο στρατός είχε υποτιμήσει τη δύναμη της Χεζμπολάχ. Η υποστήριξη σε αυτόν τον πόλεμο είναι σχεδόν ομόφωνη. Η συντριπτική πλειοψηφία θέλει μια εκστρατεία που θα διαλύσει πλήρως τις στρατιωτικές δυνατότητες της Χεζμπολάχ και θα φέρει ασφάλεια στο βόρειο Ισραήλ – κάτι που οι Ισραηλινοί απαιτούν τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1970 και δεν το έχουν πετύχει, εν μέρει επειδή σπάνια έχουν καταφέρει να μετατρέψουν την τακτική στρατιωτική επιτυχία σε στρατηγική νίκη.
– Ανησυχείτε για τον κίνδυνο έξαρσης των τρομοκρατικών επιθέσεων με αφορμή τον πόλεμο στο Ιράν;
– Βρισκόμαστε σε μια κομβική στιγμή με δύο πιθανές πηγές τρομοκρατικής κλιμάκωσης. Η μία θα ήταν από προϋπάρχουσες σουνιτικές τζιχαντιστικές ομάδες – και δεν το έχουμε δει καθόλου, κυρίως επειδή οι περισσότερες από αυτές τις ομάδες βλέπουν με μεγάλη δυσμένεια το σιιτικό Ιράν. Το ISIS εξέδωσε μάλιστα μια δήλωση με την οποία τάχθηκε εμμέσως στο πλευρό των ΗΠΑ και του Ισραήλ εναντίον του Ιράν, κάτι που είναι εξόχως ενδιαφέρον. Η άλλη πιθανή απειλή πηγάζει από τα ίδια τα δίκτυα του Ιράν, ιδιαίτερα από το IRGC και τις θυγατρικές του. Έχουμε δει κάποιες επιθέσεις χαμηλού επιπέδου στη δυτική Ευρώπη, αλλά το ανοιχτό ερώτημα είναι αν αυτές οι σχετικά απλές, μικρής κλίμακας επιχειρήσεις αντανακλούν τα όρια των δυνατοτήτων του Ιράν ή μια σκόπιμη επιλογή για να διατηρήσει προσεκτικά τα ασύμμετρα αντίποινά του πολύ βαθμονομημένα.
– Πού αποδίδετε τη θετική στάση της δυτικής αριστεράς απέναντι στο ισλαμιστικό ρεύμα της Μέσης Ανατολής, παρότι ενέχει μια σαφώς αυταρχική κουλτούρα, απέναντι στις γυναίκες, στα ανθρώπινα δικαιώματα και στις ατομικές ελευθερίες;
– Η παράμετρος αυτή ανάγεται σε μεγάλο βαθμό στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και του 1970, όταν τόσο η ριζοσπαστική αριστερά όσο και τα ισλαμιστικά κινήματα αναδύθηκαν ως επαναστατικά εγχειρήματα. Υπήρχαν σαφείς τομείς ιδεολογικής επικάλυψης, αν όχι άμεσης σύγκλισης. Και οι δύο αντιτάχθηκαν στον ιμπεριαλισμό και τον καπιταλισμό – ή τουλάχιστον σε αυτό που έβλεπαν ως ηθική διαφθορά και καταναλωτισμό της Δύσης. Και οι δύο έβλεπαν το Ισραήλ ως σύμβολο του ιμπεριαλισμού και του καπιταλισμού, και σε ορισμένες περιπτώσεις βασίστηκαν σε αντισημιτικά στερεότυπα για να ενισχύσουν αυτή την άποψη. Η γλώσσα που χρησιμοποιήθηκε τότε παραμένει οικεία σήμερα – έννοιες όπως το Ισραήλ ως «αποικιακό κράτος των εποίκων», για παράδειγμα, χρονολογούνται γύρω στο 1966.
Φυσικά, υπήρχαν τεράστιες διαφορές τότε όπως και τώρα στην ιδεολογία, τις τακτικές και τους κοινωνικούς στόχους, ειδικά όσον αφορά τα φύλα και τους πολιτιστικούς κανόνες, μεταξύ των δύο εγχειρημάτων. Οι αποκλίσεις αυτές αποδείχθηκαν πραγματικά ανυπέρβλητες και δεν υπήρξε ποτέ ουσιαστική συνεργασία μεταξύ των δύο επαναστατικών κινημάτων. Ωστόσο, πολλοί σύγχρονοι προοδευτικοί φαίνεται να έχουν ξεχάσει την ιστορία και τώρα προσεγγίζουν απλουστευτικά ομάδες όπως η Χαμάς, η Χεζμπολάχ ή ακόμα και το ιρανικό καθεστώς ως μέρος μιας ενοποιημένης διεθνούς αντίστασης ενάντια στις ΗΠΑ, τον καπιταλισμό και ούτω καθεξής. Για όποιον έχει μελετήσει τη δεκαετία του 1960 και του 1970, αυτή η επανάληψη παλιών μοτίβων φαίνεται πολύ οικεία. Αφορά πολύ περισσότερο την κοσμοθεωρία και την ταυτότητα όσων έχουν αυτές τις απόψεις παρά οποιαδήποτε αντικειμενική πραγματικότητα. Οι περισσότεροι δυτικοί προοδευτικοί θα έβρισκαν τη ζωή αρκετά δυσάρεστη στη μορφή του κράτους που η Χαμάς ή η Χεζμπολάχ ή το ιρανικό καθεστώς θέλουν να οικοδομούν.
