Η ενασχόλησή του με τον Καποδίστρια και την εποχή του μετράει περίπου μισό αιώνα. Η πρώτη του δημοσίευση που έφτασε στο ευρύτερο κοινό έγινε το 1988, όταν κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Θεμέλιο η διδακτορική διατριβή του. Εκεί μελέτησε όχι τον ίδιο, αλλά τους «άλλους». «Ξεκίνησα κάνοντας μια διατριβή για την αντιπολίτευση του Καποδίστρια και δεν σας κρύβω ότι την έβλεπα αρκετά ευνοϊκά», λέει στην «Κ» ο 82χρονος ιστορικός και ομότιμος καθηγητής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Κρήτης Χρήστος Λούκος.
Το πιο πρόσφατο έργο του για τον Ιωάννη Καποδίστρια, «Μια απόπειρα ιστορικής βιογραφίας» (εκδ. ΜΙΕΤ), θεωρείται από την ακαδημαϊκή κοινότητα βιβλίο αναφοράς για τη ζωή, τη δράση, την προσωπικότητα και τον θάνατο του πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδος. Μέσα από το πολυπρισματικό πορτρέτο του Καποδίστρια, ο ιστορικός καταρρίπτει τους μύθους και τις παρεξηγήσεις που ακολουθούν τον Κερκυραίο διπλωμάτη μετά τη δολοφονία του το 1831, πολλές από τις οποίες, όπως μας λέει, εντόπισε στην ταινία του Γιάννη Σμαραγδή που είδε και εκείνος σε μια σκοτεινή αίθουσα.
– Ποιες είναι οι ανακρίβειες που εντοπίσατε;
– Υπάρχουν πάρα πολλές. Για παράδειγμα, ο Γιωργάκης Μαυρομιχάλης, ο ένας από τους δύο δολοφόνους του Καποδίστρια, δεν είχε πάρει υποτροφία από τη Φιλόμουσο Εταιρεία με έγκριση του Καποδίστρια. Ηταν ο αδελφός του, Δημήτριος. Επομένως ο δισταγμός του, όπως τον δείχνει ο Σμαραγδής, να δολοφονήσει τον Καποδίστρια είναι το λιγότερο περίεργος.
Ο Μέτερνιχ ήταν πράγματι αντίπαλος του Καποδίστρια σε μια ιστορική φάση, αλλά δεν είναι εχθρός του μέχρι το τέλος, όπως φαίνεται στην ταινία. Δεν μετέχει ο Μέτερνιχ στην αντιπολίτευση κατά του Καποδίστρια όταν εκείνος βρίσκεται στην Ελλάδα και ούτε είναι πίσω από τη δολοφονία του Καποδίστρια οι Αγγλοι και οι συνεργάτες τους στην Ελλάδα. Η Αγγλία υπονόμευσε πέρα για πέρα τη διακυβέρνηση του Καποδίστρια, μη εγκρίνοντας το δάνειο των 60 εκατ. και με την εχθρική στάση των αντιπροσώπων της στην Ελλάδα, αλλά δεν ήταν πίσω από τη δολοφονία. Είναι μύθος, όπως και αυτό που παλαιότερα λεγόταν, και μερικοί το αναπαράγουν, ότι υπάρχουν στο Φόρεϊν Οφις αρχεία για τη δολοφονία του τα οποία δεν δίνονται στην έρευνα.
Τα κίνητρα και το κλίμα – Δεν υπήρχε ευθεία σχέση μεταξύ της αντιπολίτευσης και των δολοφόνων. Αλλά η αντιπολίτευση έφτιαξε ένα κλίμα «τυραννοκτονίας» και έτσι η πράξη των Μαυρομιχαλέων, που είχε προσωπικά κίνητρα, έλαβε χαρακτήρα διαφορετικό.
– Ποια είναι η δική σας εκτίμηση για τις συνθήκες της δολοφονίας του;
– Εγώ πιστεύω ότι δεν υπήρχε ευθεία σχέση μεταξύ της αντιπολίτευσης και των δολοφόνων. Αλλά η αντιπολίτευση έφτιαξε ένα κλίμα «τυραννοκτονίας» και έτσι η πράξη των Μαυρομιχαλέων, που είχε προσωπικά κίνητρα, έλαβε χαρακτήρα διαφορετικό. Υπήρξαν και άνθρωποι οι οποίοι χάρηκαν για τη δολοφονία και άλλοι που λυπήθηκαν βαθύτατα, ιδιαίτερα τα λαϊκά στρώματα της υπαίθρου. Και νομίζω ότι ένα πρόβλημα που είχε όχι μόνον η ελληνική ιστοριογραφία, αλλά και οι Νεοέλληνες, ίσως και άλλοι λαοί, είναι ότι πάντα φταίνε οι ξένοι για τα προβλήματά μας. Ιστορικά, λόγω των αδιεξόδων και των προβλημάτων που αντιμετώπιζε η ελληνική κοινωνία, διαμορφώθηκε ένα πλαίσιο στο οποίο μπόρεσαν και οι ξένοι να επέμβουν περισσότερο και να χειριστούν τα προβλήματα σύμφωνα με τα συμφέροντά τους.
– Ποιο είναι το πρόβλημα όταν η Ιστορία γίνεται δημόσιο κτήμα;
– Η δημόσια ιστορία είναι Ιστορία και για να γραφτεί πρέπει να ακολουθήσει τους κανόνες της ιστορικής γραφής. Μπορεί να αποφεύγουμε στη δημόσια ιστορία τις πολλές παραπομπές επειδή απευθύνεται στους πολλούς και όχι στους ειδικούς, αλλά η δουλειά μας είναι η ίδια και θα έλεγα ότι είναι πιο δύσκολο όταν απευθύνεσαι στους πολλούς, διότι ακόμα και μία λέξη, μία φράση, ο άλλος μπορεί να την εισπράξει ως τη γνώμη του ειδικού και έτσι θα την αναπαράγει. Αυτό το φιλμ δίνει μια εικόνα που επιτρέπει μια διχοτομική σκέψη, η οποία είναι καταστροφική και για το πώς βλέπουμε το παρόν.
Διότι σε τελευταία ανάλυση η Ιστορία μάς επιτρέπει όχι να διδαχθούμε, αλλά να καταλάβουμε πώς οι άνθρωποι πριν από εμάς αντιμετώπισαν τα προβλήματα σε μια συγκεκριμένη κοινωνία. Αν αυτό γίνει με ιστορικούς όρους και όχι μυθοπλαστικά, μας βοηθάει να δούμε την πολυπλοκότητα των κοινωνιών. Αυτή είναι η δύναμη της Ιστορίας. Και θυμάμαι πολύ καλά πως ο Σπύρος Ασδραχάς, ο μεγάλος αυτός ιστορικός, μας έλεγε ότι αυτή η δυναμική της Ιστορίας είναι «επαναστατική», διότι απελευθερώνει το μυαλό των ανθρώπων και τους οδηγεί να δουν κριτικά τα πράγματα του παρόντος, κάτι που δεν γίνεται εδώ· και σε αυτό φταίει και ο τρόπος με τον οποίο διδασκόμαστε την Ιστορία.
– Ποια είναι η εικόνα που έχει ο μέσος μαθητής για τον Καποδίστρια από τα σχολικά βιβλία;
– Μόνο τελευταία έχει γίνει μια κάποια προσπάθεια βελτίωσης των σχολικών εγχειριδίων, αλλά ο αποσπασματικός τρόπος με τον οποίο διδάσκεται η Ιστορία και οι λίγες σελίδες που διατίθενται για τα γεγονότα αυτά δεν επιτρέπουν εμβάθυνση. Ο δάσκαλος είναι αυτός που θα μπορούσε να δώσει μια καλύτερη εικόνα, όχι μόνο για τον Καποδίστρια.
Χωλαίνει πάρα πολύ η διδασκαλία της Ιστορίας στη Μέση Εκπαίδευση και μην ξεχνάμε ότι η ιστορική συνείδηση των νέων τότε διαμορφώνεται. Το έχω ζήσει ως πανεπιστημιακός. Ερχονται πολλά από τα παιδιά με ιδέες ήδη διαμορφωμένες, που δύσκολα μπορούν να αλλάξουν. Πρέπει να προσπαθήσουμε, η πολιτεία και μετά όλοι μας, τα παιδιά να αποκτήσουν σε αυτή τη νεαρή ηλικία ουσιαστικές γνώσεις, όχι μόνον ιστορικές, και κριτικό πνεύμαν που θα τους κάνουν αργότερα υπεύθυνους πολίτες.
– Πώς βλέπετε το γεγονός ότι πολλοί μιλούν και τσακώνονται για ένα πρόσωπο που μελετάτε σε όλη σας τη σταδιοδρομία;
– Ξεκίνησα κάνοντας μια διατριβή για την αντιπολίτευση του Καποδίστρια και δεν σας κρύβω ότι την έβλεπα αρκετά ευνοϊκά. Νομίζω ότι αργότερα, μελετώντας καλύτερα το Εικοσιένα, πιο διεισδυτικά, και βλέποντας καλύτερα όλους αυτούς που τον πολέμησαν, ισορρόπησαν λίγο τα πράγματα. Και νομίζω ότι με το βιβλίο που τελευταία έγραψα ύστερα από τόσα χρόνια, επιχειρώ μια προσεκτική και ισορροπημένη αντιμετώπιση του Καποδίστρια.
Η Αγγλία και οι μύθοι – Υπονόμευσε τη διακυβέρνηση του Καποδίστρια, αλλά δεν ήταν πίσω από τη δολοφονία. Είναι μύθος, όπως και αυτό που παλαιότερα λεγόταν ότι υπάρχουν στο Φόρεϊν Οφις αρχεία για τη δολοφονία τα οποία δεν δίνονται στην έρευνα.
Σίγουρα ο Καποδίστριας κυβέρνησε αυταρχικά, αλλά πρέπει να δούμε και τις άλλες πλευρές της πολιτικής του, την κοινωνική πολιτική, την προσπάθεια να πετύχει ευρύτερα σύνορα. Από την άλλη μεριά, το μεγάλο λάθος που κάνουν πάρα πολλοί ιστορικοί είναι ότι θεωρούν πως η Ελληνική Επανάσταση έληξε το 1827 στο Ναυαρίνο. Ουσιαστικά η καποδιστριακή περίοδος είναι τμήμα της Ελληνικής Επανάστασης. Επομένως, αν εντάξουμε σε αυτό το πλαίσιο τις διαφωνίες των χρόνων του Καποδίστρια για το Σύνταγμα, τις πολιτικές ελευθερίες κ.λπ., μπορούμε να βρούμε υπερβολές και αντίθετες, λανθασμένες ή σωστές αντιλήψεις, οι οποίες μόνο σε αυτό το πλαίσιο μπορούν να κατανοηθούν καλύτερα.
– Σας έκανε εντύπωση, πάντως, η τόσο μεγάλη συζήτηση γύρω από τον Καποδίστρια;
– Νομίζω ότι έθιξε αρχαϊκές πλευρές της ελληνικής κοινωνίας, ότι δηλαδή αναζητάει στο παρελθόν τα αδιέξοδα που έχει σήμερα και προσπαθεί ερμηνεύοντας, όπως ερμήνευσε ο Σμαραγδής το παρελθόν, να ξεφύγει από τα σημερινά του αδιέξοδα. Λίγο-πολύ θα μπορούσε να μας πει πιο ξεκάθαρα ο κ. Σμαραγδής ότι αν ο Καποδίστριας δεν είχε δολοφονηθεί, και έχει ειπωθεί αυτό επανειλημμένως, η Ελλάδα θα ήταν διαφορετική. Δεν θα ήταν διαφορετική. Αν είχε αφεθεί ο Καποδίστριας να ολοκληρώσει το έργο του θα ήταν κάπως διαφορετικά τα πράγματα, αλλά δεν δικαιολογείται το αδιέξοδο της σημερινής ελληνικής κοινωνίας επειδή ο Καποδίστριας δολοφονήθηκε.
Το πιθανότερο είναι ότι ο Καποδίστριας μετά το 1831 και την άφιξη του βασιλιά στην Ελλάδα θα πήγαινε στην Κέρκυρα, όπως ήθελε να τελειώσει τη ζωή του. Το δράμα της δολοφονίας, πέρα από το προσωπικό, είναι ότι δεν υπήρξε κάποιος σαν τον Καποδίστρια για να διαχειριστεί την κρίσιμη εκείνη περίοδο μέχρι την άφιξη του Οθωνα και φτάσαμε σε έναν φοβερό εμφύλιο πόλεμο, χειρότερο και από αυτόν που είχε προηγηθεί. Η μεγάλη ευκαιρία ήταν τότε που δεν δέχθηκε ο Λεοπόλδος την εκλογή του ως ηγεμόνα στις αρχές του 1830, ο οποίος και πιο φιλελεύθερες απόψεις είχε και θα είχε συνεργάτη τον Καποδίστρια. Αυτή ήταν μια ακύρωση ιστορική, πολύ σημαντική για την Ελλάδα.
Η συζήτηση για την Ιστορία και η πρόκληση της συγκίνησης
– Θα αντέτεινε κανείς ότι ο εκάστοτε δημιουργός είναι ελεύθερος να φωτίσει ένα ιστορικό πρόσωπο με τον τρόπο που εκείνος επιλέγει σε μια ιστορία μυθοπλασίας. Πόσο πιστός πρέπει να είναι στα ιστορικά γεγονότα ακόμη κι όταν κάνει μια ταινία;
– Σε μια ταινία ή ένα μυθιστόρημα ο δημιουργός έχει τη δυνατότητα, ποιητική αδεία, να προσαρμόσει κάποια πράγματα, αλλά όταν μιλάμε για τέτοια φαινόμενα, όπως είναι η πορεία του Καποδίστρια που λίγο-πολύ υπάρχει στο μυαλό των ανθρώπων, χρειάζεται μια συμβουλή από ιστορικούς ώστε να πλησιάσει κάπως τα τότε γεγονότα και να μην προκαλεί. Για εμάς που γνωρίζουμε τα πράγματα, το φιλμ αυτό είναι μια πρόκληση, γιατί είναι μια συνειδητή επιλογή για να συγκινήσει. Και φοβάμαι ότι δεν είχε τους καλύτερους συμβουλάτορες ο κ. Σμαραγδής.
– Θα μπορούσε αυτή η συζήτηση να καταλήξει σε κάτι χρήσιμο; Να ενδιαφερθεί ο κόσμος για τον Καποδίστρια; Ή βλέπετε να οδηγείται σε αδιέξοδο;
– Νομίζω μάλλον σε αδιέξοδο. Μου έκανε μεγάλη εντύπωση όταν τελείωσε το φιλμ, που είδα και εγώ, ότι κάποιοι χειροκρότησαν και βγαίνοντας μία κυρία είπε: «Τι τα θέλουμε τα κόμματα; Χρειαζόμαστε ανθρώπους σαν τον Καποδίστρια». Θα μου πείτε, είναι μόνο ένα απλό δείγμα, αλλά νομίζω ότι είναι μια ένδειξη του τι προσέλαβε αυτή η κυρία απ’ ό,τι είδε στο φιλμ. Τίποτε άλλο, δηλαδή. Ο διάλογος έγινε περισσότερο με αφορμή τα 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση, όπου είχαμε και καλά και κακά βιβλία, και καλές και κακές παρεμβάσεις.
Και το σημαντικότερο για μένα είναι ότι ενεπλάκησαν σε αυτήν την υπόθεση νέοι ιστορικοί, οι οποίοι είδαν την πολυπλοκότητα της Επανάστασης και τις ευκαιρίες που δίνονται για ουσιαστική μελέτη. Ομως αυτά που λέμε τώρα δεν τα εισέπραξε το ευρύ κοινό, διότι δεν μεταδόθηκαν όπως θα έπρεπε σ’ αυτό. Εκεί χρειάζεται μεγάλη προσπάθεια. Είναι δύσκολο να πολεμήσουμε την άποψη ότι ο θεατής ή ο ακροατής χρειάζεται κάτι εύκολο και εύπεπτο για να καταλάβει.
