Η γνωστή συζήτηση θέτει το ερώτημα αν η τεχνητή νοημοσύνη (Τ.Ν.) θα καταστρέψει θέσεις εργασίας ή θα δημιουργήσει νέες. Ενώ αναμένουμε την έκβαση αυτής της συζήτησης, η πιο ανησυχητική επίδρασή της στην αγορά εργασίας μέχρι στιγμής είναι ότι καθιστά πολλούς νέους ανθρώπους μη προσλήψιμους.
Η τελευταία έκδοση του δείκτη ανθρωποκεντρικής τεχνητής νοημοσύνης (HAI) του Πανεπιστημίου του Στάνφορντ δείχνει ότι η Τ.Ν. έχει άνισες επιπτώσεις στην αγορά εργασίας. Επισημαίνει πως έχει αρχίσει να καταστρέφει θέσεις εργασίας εισαγωγικού επιπέδου, δηλαδή αυτές με τις οποίες ξεκινάει κάποιος την επαγγελματική του σταδιοδρομία, κυρίως σε εκτεθειμένα επαγγέλματα. Μέχρι τον Σεπτέμβριο του 2025, η απασχόληση για τους προγραμματιστές λογισμικού των ΗΠΑ ηλικίας 22 έως 25 ετών είχε μειωθεί κοντά στο 20% από την κορύφωσή της το 2022, παρόλο που ο αριθμός των εργαζομένων σε μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες συνέχισε να αυξάνεται. Μεταξύ των εργαζομένων ηλικίας 22 έως 25 ετών, η απασχόληση στα πιο εκτεθειμένα στην Τ.Ν. επαγγέλματα είχε μειωθεί κατά περίπου 16% σε σύγκριση με αυτά που είναι λιγότερο εκτεθειμένα.
Eρευνα της McKinsey δείχνει ότι το 30% των οργανισμών αναμένει μείωση του μεγέθους του εργατικού δυναμικού λόγω της Τ.Ν. το επόμενο έτος. Αυτό αυξάνεται έως και 35% για εταιρείες με έσοδα άνω του 1 δισ. δολαρίων.
Η έκθεση ΗΑΙ καταλήγει στο συμπέρασμα ότι αυτό δεν συνιστά γενικευμένο πανικό για την ανεργία, καθώς τα στοιχεία δεν δείχνουν ακόμη ευρεία, ομοιόμορφη μετατόπιση εργαζομένων. Μπορεί όμως μια αγορά εργασίας που είναι συνολικά υγιής να παραμείνει υγιής ενώ το σύστημα μαθητείας της διαβρώνεται εκ των έσω;
Η απειλή για τις θέσεις εργασίας εισαγωγικού χαρακτήρα δημιουργεί τρία προβλήματα. Το πρώτο είναι το προφανές· ότι οι νέοι γίνεται πιο δύσκολο να προσληφθούν. Η Τ.Ν. αποδεικνύεται πολύ καλή στον χειρισμό των επαναλαμβανόμενων τμημάτων των κατώτερων θέσεων εργασίας. Η έκθεση του δείκτη HAI δείχνει ότι τα μεγαλύτερα οφέλη παραγωγικότητας εμφανίζονται στη δομημένη, μετρήσιμη εργασία. Για παράδειγμα, μελέτες ανέφεραν κέρδη 14%-15% στην υποστήριξη πελατών, 26% στην ανάπτυξη λογισμικού και 50% στην παραγωγή περιεχομένου μάρκετινγκ. Επομένως, υπό την πίεση για μείωση του κόστους, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι οι εταιρείες αντλούν οφέλη αποδοτικότητας σε αυτές τις κατώτερες θέσεις εργασίας. Ομως η δημιουργία κερδών αποτελεσματικότητας είναι ένα πράγμα· η διαχείριση μιας ομάδας εκτοπισμένων νέων είναι κάτι άλλο, με σοβαρές κοινωνικές συνέπειες.
Δεύτερον, αυτό σπέρνει τους σπόρους ενός άλλου προβλήματος, το οποίο εκδηλώνεται πιο αργά, αλλά είναι δυνητικά πιο επικίνδυνο. Οι αρχάριοι επαγγελματίες δεν μπορούν ποτέ να γίνουν έμπειροι, αν δεν τους επιτραπεί πρώτα να υπάρξουν αρχάριοι. Το εργασιακό περιβάλλον είναι ο χώρος όπου η άπειρη εργασία μετατρέπεται σε εξειδίκευση και τεχνογνωσία. Εάν η Τ.Ν. απειλεί τώρα να διακόψει και πιθανώς να σταματήσει αυτή τη διαδικασία μετατροπής, πώς θα οικοδομηθεί η τεχνογνωσία;
Εάν η Τ.Ν. αντικαταστήσει τις θέσεις εργασίας εισαγωγικού επιπέδου, τότε θα δημιουργήσει ελλείψεις εμπειρογνωμόνων στο μέλλον.
Πάρτε για παράδειγμα την κωδικοποίηση. Κατά ειρωνικό τρόπο, ακριβώς όπως ο Φρανκενστάιν της Μαίρης Σέλεϊ, οι προγραμματιστές υπολογιστών φαίνεται να έχουν δημιουργήσει το δικό τους «τέρας», σκοτώνοντας την ανάγκη για αποφοίτους πληροφορικής, καθώς η Τ.Ν. μπορεί να γράφει κώδικα ταχύτερα και καλύτερα. Αλλά αν η εκπαιδευόμενη επαγγελματίας δεν ξεκινήσει διορθώνοντας απλό κώδικα, χάνει την τριβή που τη βοηθάει να χτίσει ικανότητα και εμπειρία. Οι σημερινές επιχειρήσεις μπορεί να πιστεύουν ότι γίνονται πιο παραγωγικές αυξάνοντας την αποτελεσματικότητα στις εισαγωγικές θέσεις εργασίας. Στην πραγματικότητα, ωστόσο, θέτουν σε κίνδυνο την ικανότητά τους να προσλαμβάνουν μακροπρόθεσμα, μειώνοντας την προσφορά έμπειρου εργατικού δυναμικού.
Αυτό οδηγεί στο τρίτο πρόβλημα: η Τ.Ν. δεν καταργεί την ανάγκη για έμπειρα στελέχη. Αντιθέτως, το αυξάνει. Η έκθεση της ΗΑΙ μιλάει για πρόοδο που είναι τόσο άνιση, όσο και απρόβλεπτη. Το Gemini Deep Think έφθασε σε επίδοση χρυσού μεταλλίου στη Διεθνή Μαθηματική Ολυμπιάδα, ωστόσο το κορυφαίο μοντέλο διαβάζει σωστά τα αναλογικά ρολόγια μόνο μία στις δύο φορές! Οι πράκτορες τεχνητής νοημοσύνης στο OSWorld, ένα ολοκληρωμένο περιβάλλον συγκριτικής αξιολόγησης και έρευνας που έχει σχεδιαστεί για να αξιολογεί την ικανότητά τους να χειρίζονται υπολογιστές και να πλοηγούνται σε διάφορα λογισμικά, βελτιώθηκαν κατά 66% στην επιτυχία εργασιών, αλλά εξακολουθούν να αποτυγχάνουν σε περίπου μία στις τρεις προσπάθειες.
Οπως κάθε τεχνολογική πρόοδος, η Τ.Ν. δεν μπορεί να λειτουργήσει μόνη της. Κάποιος θα πρέπει να ελέγχει τον κώδικα, να υπερασπίζεται κάθε διάγνωση και το πιο σημαντικό, να αναλαμβάνει την ευθύνη για τις συνέπειές της. Οσοι το κάνουν αυτό πρέπει να έχουν μακρά εργασιακή εμπειρία. Εάν η Τ.Ν. αντικαταστήσει τις θέσεις εργασίας εισαγωγικού επιπέδου, τότε υπονομεύει όλη τη γραμμή παραγωγής, όχι μόνο το πρώτο στάδιο.
Θα ήταν, φυσικά, μάταιο και οικονομικώς επιζήμιο να προσπαθήσουμε να προστατεύσουμε κάθε εργασία από την αυτοματοποίηση. Αυτό που χρειαζόμαστε είναι να αντιμετωπίσουμε τις θέσεις εργασίας εισαγωγικού επιπέδου ως απαραίτητη υποδομή. Οι επιχειρήσεις θα πρέπει να μετρούν όχι μόνο την παραγωγή ανά εργαζόμενο, αλλά και την τεχνογνωσία που δημιουργείται ανά έτος.
Εάν η Τ.Ν. κατορθώσει να αφαιρέσει την αγγαρεία, τότε έχει προοπτική. Αλλά όταν συγχέει την αγγαρεία με την εκπαίδευση στην εργασία, θα δημιουργήσει ελλείψεις εμπειρογνωμόνων στο μέλλον. Πάντα θα υπάρχει ζήτηση για ταλέντο και όσο νωρίτερα οι εταιρείες μπορούν να το βρουν και να το εκπαιδεύσουν, τόσο περισσότερο θα απολαμβάνουν τα οφέλη του. Σε καμία περίπτωση δεν συμβαδίζει η έννοια της καινοτομίας με την αντικατάσταση της τεχνογνωσίας.
*Η κ. Μαρία Δεμερτζή είναι καθηγήτρια Οικονομικής Πολιτικής στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο της Φλωρεντίας.
