Αν έπρεπε να συνοψίσω το κυρίαρχο πολιτικό κλίμα, στην Ελλάδα, τα τελευταία πενήντα χρόνια, θα χρησιμοποιούσα τις εμβληματικές φράσεις δύο αείμνηστων πρωθυπουργών – του Κωνσταντίνου Καραμανλή και του Κώστα Σημίτη.
Τον Ιανουάριο 1989, σε ανεπίσημη συνομιλία του, ο Καραμανλής παρατήρησε δηκτικά ότι «η Ελλάς μετεβλήθη σε απέραντο φρενοκομείο». Η πολιτική ατμόσφαιρα της εποχής ήταν δυσώδης. Κυριαρχούσε το σκάνδαλο Κοσκωτά· η πολιτική πόλωση, προσωποποιημένη στην εχθρότητα Ανδρέα Παπανδρέου – Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, ήταν ακραία· η πολιτική αστάθεια δυσάρεστα αισθητή. Η φράση απέδωσε, μεταφορικά, την απουσία κοινωφελούς ορθολογισμού, αυτοσυγκράτησης και στοιχειώδους συνεννόησης στην πολιτική συμπεριφορά. Βλέποντας το τσίρκο στο οποίο έχει μετατραπεί η Βουλή των Ελλήνων, τη σκέφτομαι συχνά.
Τον Σεπτέμβριο 2000, στη Βουλή, ο Σημίτης έκανε την ταυτολογική διαπίστωση «αυτή είναι η Ελλάδα». Η φράση ειπώθηκε στο πλαίσιο συζήτησης για το πολύνεκρο ναυάγιο του πλοίου «Express Samina». Ο τότε πρωθυπουργός ήθελε να τονίσει ότι τέτοια δυστυχήματα θα συμβαίνουν, στο μέτρο που στη χώρα έχουν εμπεδωθεί η κακοδιαχείριση, η διαπλοκή, και η ανευθυνότητα. Τη συνέχεια την είδαμε στο Μάτι (2018) και στα Τέμπη (2023). Η ταυτολογία Σημίτη υποκρύπτει μελαγχολία: καταδεικνύει σχεδόν ανίατη θεσμική παθογένεια, απορρέουσα από τον εγκλωβισμό της χώρας σε φαύλους κύκλους, οι οποίοι διαιωνίζονται από την άμετρη πολιτική σύγκρουση.
Και οι δύο χαρακτηρισμοί-διαπιστώσεις των πρώην πρωθυπουργών απέκτησαν, εφεξής, ευρύτερη σημασία: αναδεικνύουν την κυριαρχία του παράλογου και την ιδιοτελή επιμονή στην α-συνεννοησία στην πολιτική ζωή. Το βλέπουμε και σήμερα. Ολα τα κόμματα δηλώνουν προεκλογικά ότι δεν θα συνεργαστούν με κανένα άλλο μετεκλογικά! Ο Μητσοτάκης αναζητεί μονομανώς την αυτοδυναμία. «Σε λίγους μήνες θα είμαστε κυβέρνηση», δηλώνει υπερφίαλα ο Τσίπρας. Ο Ανδρουλάκης στοχεύει μόνο στην πρωτιά. Η πρωτόπειρη Καρυστιανού θέλει να κυβερνήσει – μόνη της, φυσικά! Ξεχωρίζει η αυτοθυσιαστική συμπεριφορά του ΣΥΡΙΖΑ: αποφάσισε να στηρίξει ένα αντίπαλο κόμμα!
Δεν είναι κακό να θέλεις την αυτοδυναμία ή την πρωτιά. Κακό είναι να έχεις φαντασιώσεις. Δεν είναι κακό να μην επιδιώκεις τη συνεργασία. Κακό είναι να την αποκλείεις. Δεν είναι κακό να διαπιστώνεις ότι επήλθε το ιστορικό τέλος για το κόμμα σου. Κακό είναι να το διατηρείς σε κώμα. Αυτό που εντυπωσιάζει είναι η απουσία λογικής – τόσο ως τρόπος σκέψης, όσο και ως κοινή αίσθηση (sensus communis). Γιατί; Διότι το παράλογο θριαμβεύει όταν, μεταξύ άλλων, επικρατεί ο κομματικός ναρκισσισμός.
Αν θέλεις να αλλάξεις τη χώρα, όπως λες, αλλά αποκλείεις τη συνεργασία, αντιφάσκεις. Για να επιτύχεις τις αλλαγές που επιδιώκεις, ενδέχεται να πρέπει να συνεργασθείς σε κυβερνητικό σχήμα, οπότε δεν πρέπει να την αποκλείσεις. Αν υποχρεωθείς να συνεργασθείς, διότι, λ.χ., κινδυνεύεις να καταβαραθρωθείς σε επαναληπτικές εκλογές, θα εμφανιστείς ανακόλουθος. Δεν είναι προτιμότερο να αφήσεις ανοιχτό το ενδεχόμενο της συνεργασίας, κατόπιν προγραμματικής συμφωνίας; Πώς, όμως, θα επιτύχεις τέτοια συμφωνία όταν λες ότι «το πρόγραμμά μας είναι “ευαγγέλιο” και δεν πρόκειται να μπούμε στον πειρασμό συμφωνιών που θα [το] υπονομεύσουν» (Ανδρουλάκης, 14/9/25); Από πότε κόμματα εξουσίας μετατράπηκαν σε τάγματα Δομινικανών μοναχών;
Ενώ τα κόμματα ανταγωνίζονται για την εκπροσώπηση, καλούνται να αναζητούν και τρόπους συνεργασίας. Σε ώριμα πολιτικά συστήματα, αυτή είναι η κρατούσα κοινή αίσθηση: και ανταγωνισμός-αντιπαράθεση και συνεργασία-σύνθεση.
Ο κομματικός ναρκισσισμός προκύπτει από την εμπεδωμένη αίσθηση μεγαλείου και τον ηγετικό ισορροπισμό. Για τον Ανδρουλάκη, το πάλαι ποτέ κραταιό ΠΑΣΟΚ προώρισται να εκτιναχθεί στα ύψη. Η επιδίωξη της πρωτιάς συσπειρώνει προσωρινά την κομματική νομενκλατούρα, καθότι εκτοπίζει από τη συζήτηση το ενδεχόμενο προγραμματικών συμφωνιών, άρα συμβιβασμών, το οποίο προκαλεί τριβές. Για την Καρυστιανού, η αίσθηση μεγαλείου προέρχεται από το υψηλό συμβολικό κεφάλαιο (ηθικό κύρος) που απέκτησε μετά τα Τέμπη. Πιστεύει απλοϊκά ότι η συναισθηματική ταύτιση της κοινής γνώμης μαζί της θα μετατραπεί σε πρωτοφανή εκλογική υποστήριξη. Παραβλέπει την πολιτική ανωριμότητά της και την περιπλοκότητα κάθε διαδικασίας θεσμικής αλλαγής, αρκούμενη σε ανώδυνες αναφορές σε προφανή (Δικαιοσύνη κ.λπ.).
Ο κομματικός ναρκισσισμός επιφέρει απώλεια επαφής με την πραγματικότητα, αμετροέπεια και αυτοαναφορικότητα. Στη δημοκρατία, τα κόμματα έχουν διττή αποστολή. Αφενός να εκπροσωπούν τους πολίτες, αφετέρου να εργάζονται για το κοινό καλό. Ανταγωνίζονται κοινωφελώς μεταξύ τους, στο μέτρο που προσφέρουν διαφορετικές εκδοχές του κοινού καλού. Ο ανταγωνισμός είναι το μέσον αποσαφήνισης για το ποια εκδοχή του κοινού καλού είναι η επιθυμητή. Το κοινό καλό, ως έννοια, είναι το ρυθμιστικό ιδεώδες που τιθασεύει τον ανταγωνισμό, αποτρέποντάς τον να καταστεί αυτοαναφορικός και, τελικά, υπονομευτικός.
Ενώ, λοιπόν, τα κόμματα ανταγωνίζονται για την εκπροσώπηση, καλούνται να αναζητούν και τρόπους συνεργασίας, στο πλαίσιο είτε της νομοθετικής είτε της εκτελεστικής εξουσίας, για την προώθηση του κοινού καλού. Σε ώριμα πολιτικά συστήματα, αυτή είναι η κρατούσα κοινή αίσθηση: και ανταγωνισμός-αντιπαράθεση και συνεργασία-σύνθεση.
Ενα από τα καλύτερα ευρωπαϊκά παραδείγματα είναι οι κυβερνήσεις συνεργασίας στη Γερμανία. Χριστιανοδημοκράτες, Σοσιαλδημοκράτες, Πράσινοι και Φιλελεύθεροι, σε ποικίλους συνδυασμούς, τόσο σε πολιτειακό όσο και σε ομοσπονδιακό επίπεδο, θεωρούν αυτονόητο να συνεργάζονται, παρά τις προγραμματικές διαφορές τους. «Δεν παίζουμε τεχνητά παιχνίδια πόκερ. […] Μαθαίνουμε ένα νέο είδος [συνεργατικής] πολιτικής», έχουν πει, κατά καιρούς, οι ηγέτες των Πρασίνων.
Ο κομματικός ναρκισσισμός είναι ξένος στη σύνθετη σκέψη. Ελκεται μόνο από την αυτοδικαίωση και την κατίσχυση. Γι’ αυτό επιφέρει ασυνεννοησία, δημιουργεί πολωτική ατμόσφαιρα, και δίνει την εικόνα μιας χώρας-φρενοκομείο.
*Ο κ. Χαρίδημος Κ. Τσούκας (www.htsoukas.com) είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.
