«Mare liberum» σημαίνει στα ελληνικά «ελεύθερη θάλασσα». Αυτός είναι ο τίτλος ενός βιβλίου του Ολλανδού Ούγκο Γκρότιους, που δημοσίευσε το 1609. Ηταν η εποχή της διαμάχης των Ολλανδών με Πορτογάλους, Ισπανούς αλλά και Βρετανούς. Οι τρεις τελευταίες χώρες διεκδικούσαν τη mare clausum, την κλειστή θάλασσα. Επειδή ανακάλυψαν και χαρτογράφησαν τις θαλάσσιες οδούς προς την Ασία, θεωρούσαν ότι είχαν και το αποκλειστικό δικαίωμα να ελέγχουν τη ναυσιπλοΐα και το εμπόριο προς αυτές τις περιοχές. Αντιθέτως, ο Γκρότιους υποστήριξε ότι οι θάλασσες είναι ελεύθερες σε όλα τα έθνη και κανένα κράτος δεν μπορεί να τις κατέχει αποκλειστικά και να εμποδίζει το ελεύθερο εμπόριο. Η αρχή της ελευθερίας των θαλασσών, όπως έκτοτε ονομάστηκε, απετέλεσε τη βάση στην οποία αναπτύχθηκε το σύγχρονο Δίκαιο της Θάλασσας και ο Γκρότιους θεωρείται ο θεμελιωτής του διεθνούς δικαίου.
Με το πέρασμα των αιώνων η κρατική κυριαρχία σταδιακά επεκτάθηκε προς τη θάλασσα. Τα κράτη απέκτησαν μία ζώνη χωρικών υδάτων δίπλα στις ακτές τους. Το θέμα όμως των ελεύθερων θαλασσίων οδών παρέμεινε θεμελιώδες. Παρότι τα κράτη ασκούν κυριαρχία σε αυτή τη θαλάσσια ζώνη, παράλληλα επιτρέπεται να την διαπλέουν σκάφη τρίτων χωρών. Ας δούμε τη διαφορά. Η νόμιμη είσοδος στο χερσαίο έδαφος ενός κράτους τελεί υπό τον αυστηρό έλεγχο του κράτους και γίνεται υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Αντιθέτως, ένα ξένο πλοίο, εμπορικό ή ακόμη και πολεμικό, μπορεί να εισέλθει όποτε θέλει στα χωρικά ύδατα ενός κράτους χωρίς να ενημερώσει. Μοναδική προϋπόθεση να προβαίνει σε «αβλαβή διέλευση», δηλαδή να μη διαταράσσει την ειρήνη, την ασφάλεια και τη δημόσια τάξη του παράκτιου κράτους.
Το θέμα της ελευθερίας των θαλασσών επανήλθε κατά τη διάρκεια των εργασιών της Τρίτης Συνδιασκέψεως του ΟΗΕ μεταξύ 1973-82 που οδήγησαν στη σημερινή Συνθήκη για το Δίκαιο της Θάλασσας. Ενα από τα βασικά ζητήματα ήταν η θέσπιση ενός καθολικού κανόνα 12 ν. μιλίων για το εύρος των χωρικών υδάτων. Κάποια κράτη είχαν χωρικά ύδατα 3 ν. μιλίων, αλλά 6 και 12, και κάποια λίγα τα είχαν επεκτείνει μέχρι τα 200 ν. μίλια! Ο προβληματισμός ήταν μεγάλος, ιδίως από τις μεγάλες ναυτικές δυνάμεις (περιλαμβανομένης και της Ελλάδας). Με την αύξηση στα 12 ν. μίλια τουλάχιστον 100 θαλάσσια περάσματα θα «έκλειναν», υποχρεώνοντας τα πλοία να διασχίζουν τα χωρικά ύδατα ενός κράτους σε περιοχές που πρώτα ήταν ανοιχτές θάλασσες. Ο θεσμός της «αβλαβούς διελεύσεως» θεωρήθηκε ότι δεν προσέφερε επαρκείς εγγυήσεις για την ακώλυτη λειτουργία της διεθνούς ναυσιπλοΐας. Γι’ αυτόν τον λόγο η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας (1982) δημιούργησε ένα νέο θεσμό: τον «πλου διελεύσεως» (ή «διέλευση τράνζιτ») μέσα από «διεθνή στενά». Εν αντιθέσει προς την αβλαβή διέλευση, η οποία μπορεί να διακοπεί από το παράκτιο κράτος για λόγους ασφαλείας, η «διέλευση τράνζιτ» δεν παρεμποδίζεται ούτε διακόπτεται για οποιονδήποτε λόγο. Εννοείται ότι δεν απαιτείται η παροχή προηγούμενης άδειας από το παράκτιο κράτος ή έστω ειδοποίηση. Και, βεβαίως, όλα αυτά γίνονται χωρίς την πληρωμή τελών ή καταβολή διοδίων ή την παροχή οποιασδήποτε αποζημιώσεως προς το κράτος, τα χωρικά ύδατα του οποίου αποτελούν «διεθνή στενά».
Ενα από αυτά τα «διεθνή στενά» είναι και το θαλάσσιο πέρασμα στο Ορμούζ. Το μοιράζονται το Ιράν και το Ομάν. Ο Διεθνής Ναυτιλιακός Οργανισμός θέσπισε το 1973 εντός των στενών (δηλαδή εντός των χωρικών υδάτων του Ιράν και του Ομάν) συστήματα διαχωρισμού της ναυσιπλοΐας προκειμένου να αποφευχθούν ναυτικά ατυχήματα. Ουδέποτε, όμως, διανοήθηκε κάποιο από τα δύο κράτη να επιβάλει την είσπραξη κομίστρων για τη διέλευση των στενών.
Στην (ενδιάμεση) συμφωνία, όμως, της 17ης Ιουνίου 2026 μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, το θέμα αφήνεται εκκρεμές. Πιο συγκεκριμένα, αναφέρεται στην παράγραφο 5 ότι το Ιράν θα επιτρέψει «την ασφαλή διέλευση εμπορικών πλοίων, χωρίς καμία χρέωση, μόνον για περίοδο εξήντα (60) ημερών». Τι θα γίνει μετά την πάροδο των 60 ημερών; Το σημείο αφήνεται αδιευκρίνιστο. Στην ίδια παράγραφο όμως αναφέρεται ότι το Ιράν με το Ομάν θα συζητήσουν «για τον καθορισμό του μελλοντικού καθεστώτος διοίκησης και των ναυτιλιακών υπηρεσιών στα Στενά του Ορμούζ» σύμφωνα και με το διεθνές δίκαιο. Η συγκεκριμένη διατύπωση αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο επιβολής κάποιας χρηματικής παροχής για τις αόριστες «ναυτιλιακές υπηρεσίες». Το θέμα είναι εξαιρετικά σοβαρό. Εάν επιβληθούν τέλη, η πρακτική δεν θα περιοριστεί μόνο στο Ορμούζ. Θα γίνει κανόνας σε όλα τα διεθνή στενά. Κάτι τέτοιο είναι απαράδεκτο και αντίθετο σε 400 χρόνια εφαρμογής του Δικαίου της Θάλασσας.
*O κ. Αγγελος Συρίγος είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου και Εξωτερικής Πολιτικής, βουλευτής της Ν.Δ. στην Α΄ Αθηνών.
