Το Finlandia Hall είναι κάτι σαν το «Μέγαρο Μουσικής» του Ελσίνκι, σχεδιασμένο από το διεθνούς φήμης αρχιτέκτονα Άλβαρ Άαλτο. Η εκδήλωση που είχα προσκληθεί να παρακολουθήσω εκεί τιμούσε τη μνήμη του Μάρτι Αχτισάρι, του διάσημου πρώην Προέδρου της Φινλανδίας, που έγινε πιο γνωστός για τη δράση του ως διαπραγματευτής σε σημαντικές διεθνείς κρίσεις, έργο για το οποίο του απονεμήθηκε το Νόμπελ Ειρήνης το 2008. Έμαθα πολλά ενδιαφέροντα πράγματα σε αυτή την εκδήλωση, όπως το ότι οι Φινλανδοί όταν βγαίνουν σε κάτι τέτοια φοράνε τα καλά τους (τουαλέτες, παπιγιόν και τα συναφή) και ότι στον 31ο παράλληλο αυτή τη στιγμή συμβαίνουν 10 πόλεμοι (ο βασιλιάς της Ιορδανίας το είπε αυτό στην ενδιαφέρουσα και συναισθηματική ομιλία του). Στην εκδήλωση μίλησε και ο νυν Πρόεδρος της Φινλανδίας, ο Αλεξάντερ Στουμπ και, μεταξύ άλλων, ανάφερε και ένα φινλανδικό γνωμικό, που είναι το εξής: «οι πεσιμιστές δεν μένουν ποτέ απογοητευμένοι». Είναι μια φράση που υποτίθεται ότι περιγράφει το φινλανδικό πνεύμα και το χαρακτήρα ενός λαού που διακρίνεται για τη στωικότητα, την ψυχραιμία και το ρεαλισμό του. Είναι αυτός ο χαρακτήρας που βγάζει τους διάσημους αρχιτέκτονες και τους νομπελίστες ειρηνοποιούς; Αυτός ευθύνεται για τις πρωτιές στην PISA, τη Nokia, την καλύτερη σοκολάτα γάλακτος του κόσμου, και το Clash of Clans;
Τις δύο προηγούμενες Κυριακές, με αφορμή εκείνο το ταξίδι, σας έγραφα στην Καθημερινή της Κυριακής άρθρα για τη Φινλανδία. Συγκεκριμένα, στο ένα σας περιέγραφα πόσο καλά τα κάνουν εκεί στο θέμα της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, εξασφαλίζοντας ότι όλα τα παιδιά της χώρας θα απολαμβάνουν εξίσου καλή δημόσια και δωρεάν παιδεία. Στο άλλο, σας έγραφα για τους τρόπους με τους οποίους η χώρα αυτή έχει στήσει ένα αξιοθαύμαστο οικοσύστημα καινοτομίας, που ξεκινά από τα πανεπιστήμια και καταλήγει να δημιουργεί σημαντικές, διεθνώς ανταγωνιστικές εταιρείες τεχνολογίας. Αν και βρήκα απαντήσεις στο «πώς το έκαναν», άλλα ερωτήματα με δυσκόλεψαν πιο πολύ. Γιατί το έκαναν αυτοί; Γιατί εκεί; Και, κυρίως, γιατί ενώ τα κάνουν όλα αυτά τόσο καλά, είναι μολαταύτα μια χώρα με οικονομικά προβλήματα, δημογραφική κρίση και ακροδεξιούς στην κυβέρνηση; Εδώ, σήμερα, θα ασχοληθούμε με αυτά. Δεν είναι ένα άρθρο για τη Φινλανδία, βεβαίως. Κανένα από εκείνα τα άρθρα δεν αφορούσαν «τη Φινλανδία». Για εμάς τα γράφω. Για να καταλάβουμε όχι μόνο τι κάνουμε εμείς στραβά, αλλά γιατί είμαστε έτσι. Και να συνειδητοποιήσουμε, ίσως, τι έχει στ’ αλήθεια σημασία.
Πρώτα απ’ όλα, για το θέμα του χαρακτήρα. Η ανθρωπότητα είναι χωρισμένη σε ομάδες, ορισμένες από τη γεωγραφία, την ιστορία και την αδράνεια. Ασφαλώς, δεν είναι όλες αυτές οι ομάδες ίδιες. Εκεί στα βόρεια, λοιπόν, έχουμε μια χώρα και ένα λαό που υπάρχει εδώ και έναν αιώνα με μια μόνιμη απειλή από δίπλα. Πολλές και πολλοί ξεχνούν ότι οι Φινλανδοί πολέμησαν ακόμα και στο πλευρό των Ναζί ενάντια των Σοβιετικών, το διαχρονικό μπαμπούλα που ποτέ δεν έπαψε να έχει επιθετικές βλέψεις εναντίον τους. Έμαθαν να τους διαχειρίζονται, να τους παίρνουν για μεγάλο διάστημα με το καλό (η διάσημη «φινλανδοποίηση», που έσωσε τη χώρα από τη μοίρα των χωρών της Βαλτικής)και στην πορεία έχτισαν μια κουλτούρα διαρκούς ετοιμότητας. Λίγοι λαοί έχουν σφυρηλατηθεί σε τέτοιες συνθήκες, για τόσο πολύ καιρό.
Όπως μου εξιστόρησε ο θρυλικός Φινλανδός διπλωμάτης Χάρι Μάκι-Ράϊνικα (η πρώτη δουλειά του οποίου στο Υπ. Εξ. ήταν να διαχειριστεί το ατύχημα στο Τσερνόμπιλ και, χρόνια μετά, έκανε και ένα φεγγάρι πρέσβης στην Κύπρο), τα χρόνια μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου η Φινλανδία, αντίθετα με άλλες χώρες της Ευρώπης, δεν μείωσε ιδιαίτερα τις αμυντικές της δαπάνες. Διατήρησε έναν στρατό σε ετοιμότητα, με 900.000 εφέδρους έτοιμους προς επιστράτευση ανά πάσα στιγμή, και βεβαίως με μια κουλτούρα εγρήγορσης και ετοιμότητας που δεν έχει αντιστοιχία σε ανέμελες χώρες όπως η δικιά μας. Οι Φινλανδοί έχουν φροντίσει να έχουν αυτάρκεια στον τομέα της ενέργειας (με υδροηλεκτρικά και πυρηνικά εργοστάσια, κυρίως). Έχουν ένα πρόγραμμα ενημέρωσης για τον «κανόνα των 72 ωρών», ώστε όλα τα νοικοκυριά να έχουν τα απαραίτητα για να αντέξουν 72 ώρες αν «συμβεί κάτι» και το πληρέστερο δίκτυο καταφυγίων στον δυτικό κόσμο. Όπως μου είπε ο Υπουργός Ανάπτυξης Σακαρι Πούιστο σε άλλη συνάντηση, 25 διαφορετικοί επιχειρηματικοί κλάδοι συμμετέχουν σε ένα ευρύ κεντρικό σχέδιο ετοιμότητας, ώστε η κοινωνία να συνεχίσει να λειτουργεί ικανοποιητικά ακόμα και σε συνθήκες έκτακτης ανάγκης.
Αυτά τα πράγματα δεν είναι μικρά. Τα διαβάζουμε και τα ακούμε ως παραδείγματα επιχειρησιακής επάρκειας του κράτους, αλλά στην πράξη τέτοιες πολιτικές επηρεάζουν το χαρακτήρα ενός λαού με τρόπους που διαπερνούν τις γενιές. Και μέσα από αυτό το χαρακτήρα διαμορφώνονται λίγο διαφορετικές πολιτικές δυνάμεις, που καλούνται να καλύψουν λίγο διαφορετικές ανάγκες. Διαμορφώνεται μια διαφορετική σχέση ανάμεσα στον πολίτη και το κράτος. Το πολιτικό και το κοινωνικό περιβάλλον γίνονται λίγο πιο εύφορα για τολμηρές μεταρρυθμίσεις ή για την αποδοχή από το λαό πολιτικών λύσεων που αλλού θα συναντούσαν περισσότερες αντιδράσεις. Και δεν είναι μόνο αυτό. Τα ΜΜΕ που αναπτύσσονται σε μια τέτοια χώρα είναι αλλιώτικα. Πιο ψύχραιμα. Δεν σπέρνουν εύκολα τον πανικό. Οι θεσμοί και οι δομές, επίσης, φτιάχνονται διαφορετικά. Πιο συμπεριληπτικά, με μεγαλύτερη διαφάνεια. Δεν γίνεται αλλιώς. Δεν χωράνε εκεί θύλακες διαφθοράς και, ως εκ τούτου, ανικανότητας, όπως σε άλλες, πιο τρυφηλές κι ανέμελες χώρες. Αν στις καίριες θέσεις βρίσκονται βύσματα, στις ανέμελες χώρες δεν έγινε και τίποτε. Απλά χειροτερεύει λιγάκι η ζωή όλων. Αλλά σε χώρες όπως η Φινλανδία, μπαίνει ο Ρώσος και τα κάνει λίμπα -το διακύβευμα βιώνεται αλλιώς. Με αυτά και μ’ αυτά χτίζεται ένα σύστημα το οποίο, τελικά, κερδίζει την εμπιστοσύνη των πολιτών. Και μέσα από τις κρίσεις και τις δυσκολίες, την υπερασπίζεται αυτή την εμπιστοσύνη, ξανά και ξανά. Και καταλήγεις με γενιές ολόκληρες ανθρώπων που πιστεύουν ότι «το σύστημα» δουλεύει γι’ αυτούς. Τους ανήκει. Κι αυτή είναι η αρχή των πάντων.
Όμως η Φινλανδία, που τα κάνει όλα αυτά σωστά, σήμερα περνά μια οικονομική κρίση. Την τελευταία πενταετία η οικονομία της έχει τις χειρότερες επιδόσεις σε ολόκληρη την Ε.Ε. Πέρυσι στο τσάκ γλίτωσε την ύφεση. Έχει $10 δισ. έλλειμμα και η ανεργία της έχει εκτοξευτεί πάνω από 10%, υψηλότερη από της Ελλάδας. Παράλληλα, αν και έχει αυτό το διάσημο κράτος πρόνοιας με γενναιόδωρες άδειες γονεϊκότητας, προσχολική αγωγή και κάθε είδους στήριξη, έχει τρομερό δημογραφικό πρόβλημα. Αν μια χώρα που τα κάνει όλα σωστά, που τα κάνει όπως πρέπει, που λύνει τα θέματα και αντιμετωπίζει τα βασικά, που καλύπτει τις ανάγκες του λαού, που καταλήγει να βγαίνει νούμερο ένα σε παγκόσμιους δείκτες, αν ακόμα και η Φινλανδία δεν μπορεί να πετάει οικονομικά, τότε πού πάμε οι υπόλοιποι; Τι να περιμένουμε ακριβώς; Εμείς είμαστε νούμερο 40 στην PISA. Να τους αντιγράψουμε, να δανειστούμε, να επενδύσουμε, να κάνουμε ό,τι κάνουν για να βελτιωθούμε, να πάμε στο νούμερο 30, γιατί; Για να καταφέρουμε, τελικά, τι; Για να εξακολουθούμε να έχουμε αναιμική οικονομία και δημογραφικό πρόβλημα;
Και, τελικά, ποιο είναι το μήνυμα; Ποιο είναι το δίδαγμα που φέρνω από εκεί πέρα; Αν μια χώρα τα κάνει σχεδόν όλα σωστά εδώ και δεκαετίες, αν επενδύει στη γνώση, στην καινοτομία, στην παραγωγική οικονομία και στους ανθρώπους της, αν θωρακίζει την κοινωνία με στιβαρές και αξιόπιστες πολιτικές πρόνοιας, αν προσφέρει θεσμούς που εμπνέουν εμπιστοσύνη και ενδυναμώνουν την κοινωνική συνοχή, αν έχει χτίσει μέσα από τις κακουχίες και τους κινδύνους και έναν εθνικό χαρακτήρα συναίνεσης και σύμπνοιας και, μετά από όλα αυτά, τελικά εξακολουθεί να ζορίζεται οικονομικά, τι μαθαίνουμε εμείς που δεν κάνουμε τίποτε από αυτά πολύ καλά;
Θα σας πω.
Το κοιτάμε λάθος. Μετράμε το ΑΕΠ και το έλλειμμα και νομίζουμε ότι αυτός είναι ο στόχος. Γι’ αυτό πρέπει να περάσουμε τις μεταρρυθμίσεις και να «αλλάξουμε παραγωγικό μοντέλο» (τουλάχιστον δεκαέξι χρόνια γράφω γι’ αυτά, πια). Όπως αποδεικνύεται, δεν είναι. Στην πραγματικότητα ο στόχος της πολιτικής δεν είναι το ΑΕΠ, αλλά να είναι οι άνθρωποι καλά. Να ζουν πλήρεις ζωές, με ασφάλεια και ελευθερία. Πράγματα που δύσκολα μετριούνται, βέβαια. Έχουμε πάντα την τάση να ψάχνουμε κάποιο δείκτη, να μας πει αν τα κάνουμε καλά. Κι αυτό ίσως να μην είναι η σωστή προσέγγιση. Η Φινλανδία κατατάσσεται «πιο ευτυχισμένη χώρα στον κόσμο» εδώ και εννέα συνεχόμενα χρόνια στη σχετική λίστα. Οι άνθρωποι αυτοί, μέσα στη μαυρίλα -νύχτωνε στις 4 το απόγευμα- και το κρύο, πάνε και μουλιάζουνε στη σάουνα και μετά δηλώνουν στις έρευνες χαρούμενοι, γεμάτοι εμπιστοσύνη. Κι αυτό χωράει συζήτηση. Η χώρα αυτή, σας διαβεβαιώ, δεν είναι μια ουτοπία γεμάτη εκστατικούς ανθρώπους, χαμογελαστούς όλη την ημέρα, σαν τους εξωγήινους στο Pluribus. Τα φέρι που έρχονται στο Ελσίνκι γεμάτα από Φινλανδούς που επιστρέφουν φορτωμένοι με φτηνό αλκοόλ απ΄το Ταλίν (το οποίο αλκοόλ εν μέρει καταναλώνουν πάνω στο πλοίο, ο καθένας μόνος του) είναι μια ενδεικτική εικόνα μιας κοινωνίας που κι αυτή έχει τα προβλήματά της και τα ζόρια της.
Ίσως λοιπόν το ζητούμενο να μην είναι ούτε το ΑΕΠ, αλλά ούτε ένας θολός ορισμός κάποιας “ευτυχίας”. Ίσως ο στόχος για τα σύγχρονα κράτη, ο λόγος για τον οποίο πρέπει να περάσουν τις μεταρρυθμίσεις, να επενδύσουν στην παιδεία και στο μέλλον και να χτίσουν στιβαρούς δημοκρατικούς θεσμούς να είναι κάτι πιο πεζό, απλό και τετριμμένο: ένα βασικό επίπεδο εμπιστοσύνης και κοινωνικής συνοχής, ένα πλέγμα πραγμάτων που επικοινωνούν σε όλα τα μέλη της κοινωνίας ότι, κοιτάξτε, ο κόσμος είναι δύσκολος, οι πιέσεις είναι πολλές, τα πράγματα δεν θα πηγαίνουν πάντοτε καλά, μα είμαστε μαζί σ’ αυτό τον αγώνα, για τα ίδια παλεύουμε, και κυρίως: κάνουμε το καλύτερο που μπορούμε. Αυτό που παραπάνω περιγράφαμε ως την «αρχή των πάντων», το προαπαιτούμενο για να περάσουν οι δύσκολες μεταρρυθμίσεις και να εκσυγχρονιστεί το κράτος, ίσως να είναι ο ίδιος ο στόχος. Οι Φινλανδοί μπορεί να έχουν οικονομική κρίση και δημογραφικό πρόβλημα, αλλά είναι λιγότερο ευάλωτοι στην προπαγάνδα και την παραπληροφόρηση, νιώθουν πιο ασφαλείς, εμπιστεύονται περισσότερο τους θεσμούς τους και τους συμπολίτες τους, και μοιάζουν πιο προετοιμασμένες και προετοιμασμένοι για να αντιμετωπίσουν εξωγενείς και ενδογενείς κρίσεις. Η ανθεκτικότητα αυτή είναι ο στόχος. Γι’ αυτό πρέπει μια χώρα να έχει «τα καλύτερα χειρότερα» σχολεία. Γι’ αυτό πρέπει να έχει ένα οικοσύστημα έρευνας και καινοτομίας, να επενδύει ωκεανούς χρημάτων σε τεχνολογία και καλές εταιρείες που γεννούν καλές δουλειές. Το νόημα της ζωής δεν είναι να έχει πρωτογενή πλεονάσματα η χώρα και να αυξάνεται το ΑΕΠ. Το νόημα είναι το να ζεις με ασφάλεια και εμπιστοσύνη για τους γύρω σου. Το να ξέρεις ότι αν συμβεί μια στραβή, έχεις μια κοινωνία για να σε στηρίξει. Ότι δεν είσαι μόνη ή μόνος.
Περιμένοντας στην ουρά για να αφήσω το μπουφάν στο Finlandia Hall, γνώρισα έναν ντόπιο αρχιτέκτονα που, όπως όλοι, φορούσε τα καλά του.
“Συγγνώμη για τον καιρό”, μου είπε ο αρχιτέκτονας, όταν άκουσε από πού είμαι.
“Όλο συγγνώμη για τον καιρό μου ζητάνε αυτές τις ημέρες”, απάντησα, “μα δεν φταίτε”.
Σώπασε για λίγο, και το σκέφτηκε.
“Δεν ξέρω”, είπε τελικά. “Μερικές φορές αναρωτιόμαστε μήπως φταίμε. Μήπως κάνουμε κάτι λάθος”.
Μάλλον όχι.
