«Η φαντασία δεν είναι απλώς η ικανότητα να συνδυάζουμε στοιχεία που είναι ήδη δεδομένα για να παραγάγουμε μια άλλη παραλλαγή μιας ήδη δεδομένης μορφής· η φαντασία είναι η ικανότητα του θέτειν νέες μορφές»
Κορνήλιος Καστοριάδης
Oπως το 2010 ο Γιώργος Παπανδρέου ανακοίνωσε το πρώτο μνημόνιο με φόντο το λιμάνι του Καστελλόριζου, το 2018 ο Αλέξης Τσίπρας ανήγγειλε το τέλος του τρίτου μνημονίου με φόντο το λιμάνι της Ιθάκης και, σήμερα, εξήγγειλε την ίδρυση νέου αριστερού κόμματος με φόντο την Ακρόπολη. Δεν είναι σύμπτωση – η εικόνα είναι το παν.
Η Ελλάδα, για τους πολιτικούς της, είναι κυρίως φόντο –όμορφα παραθαλάσσια τοπία–, όχι πονεμένη πατρίδα με σοβαρά προβλήματα διακυβέρνησης. Τα πολιτικά μηνύματα, όλο και συχνότερα, εκφέρονται με τηλεοπτικά σκηνοθετημένες εικόνες. Είτε διαφημίζεται φέτα Ηπείρου είτε ένα πολιτικό κόμμα, η επιδίωξη είναι κοινή: η παραγωγή της συγκίνησης. Αν ο Ανδρέας Παπανδρέου και ο Λεωνίδας Κύρκος συγκινούσαν με τη ρητορική τους, οι σημερινοί πολιτικοί έχουν εκχωρήσει τη συγκίνηση στους διαφημιστές – εξ ου και η ρηχότητα του λόγου τους.
Η Αριστερά, για τον κ. Τσίπρα, είναι περισσότερο διατύπωση υψιπετών οραμάτων και διαπιστευτηρίων ηθικής και λιγότερο πολιτική παράδοση προβληματισμού και ρεαλιστικών προτάσεων διακυβέρνησης. Ο προβληματισμός απαιτεί σκέψη, η δε σκέψη προϋποθέτει πνευματική ενδοχώρα, διανοητική τόλμη και ικανότητα αμφισβήτησης αυτονόητων βεβαιοτήτων. Δεν είναι εύκολο έργο, ιδιαίτερα για πολιτικούς που ανατράφηκαν «στων μανιφέστων τις κλεισούρες».
Η πολιτική δημιουργία, όπως είναι η ίδρυση ενός νέου κόμματος, είναι απαιτητική πράξη. Αν και ουδέποτε γίνεται στο κενό (έχει, δηλαδή, περιορισμούς και προϋποθέσεις), η αυθεντική δημιουργία δεν αποτελεί απλή μίμηση, ούτε ανακύκλωση, ούτε αναπαλαίωση αυτού που προϋπήρξε, αλλά sui generis καινοτομία.
Η «ποιητική» διάσταση της δημιουργίας προσδίδει ιδιαιτερότητα στα δημιουργήματα. Το καινούργιο δεν είναι απλώς συνδυασμός παλαιών συστατικών, αλλά η ανάδυση νέας μορφής. Η ιστορία της επιχειρηματικότητας βρίθει νέων μορφών. Το αυτοκίνητο δεν αναπαράγει τις δυνατότητες του αλόγου ή της άμαξας, το κινητό δεν είναι ένα εξελιγμένο τηλέφωνο, η Apple δεν ήταν μια πιο ευέλικτη ΙΒΜ. Το ίδιο ισχύει στην επιστήμη, στην τέχνη και στην πολιτική.
Η Αριστερά, για τον κ. Τσίπρα, είναι περισσότερο διατύπωση υψιπετών οραμάτων και διαπιστευτηρίων ηθικής και λιγότερο πολιτική παράδοση προβληματισμού και ρεαλιστικών προτάσεων διακυβέρνησης.
Η αρχαιοελληνική (και αργότερα μεσαιωνική) «πόλις», σημειώνει ο Καστοριάδης, δεν ήταν αντίγραφο της Βαβυλώνας ή της Σιδώνας, αλλά η δημιουργία ενός «μάγματος σημασιών», με κύριο άξονα τη θέσμιση μιας νέου τύπου εξουσίας. Πιο κοντινά, το ΠΑΣΟΚ δεν ήταν η μετεξέλιξη της Eνωσης Κέντρου, αλλά κάτι αυθεντικά νέο. Σε όλες τις περιπτώσεις, υπάρχοντα στοιχεία ανασυντίθενται, δημιουργώντας νέα μορφή, η οποία, με τη σειρά της, τους προσδίδει νέο νόημα.
Ο πολιτικός λόγος του κ. Τσίπρα είναι, κατά βάσιν, μιμητικός: εγκολπώνεται τον παραδοσιακό αριστερό συμβολισμό προσδίδοντάς του πατριωτική απόχρωση (ΕΛΑΣ), αναπαράγει κλασικά αριστερά μοτίβα για την ανισότητα (σωστά, εν πολλοίς), διακηρύσσει κοινότοπες οραματικές δεσμεύσεις («δεσμευόμαστε για κοινωνικό κράτος, ανθεκτική Ελλάδα» κ.λπ.) και προσποιείται τη ρητορική, το ηχόχρωμα και την κινησιολογία του Ανδρέα Παπανδρέου.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου, όμως, άνθρωπος με διανοητική ενδοχώρα, ήταν πολιτικός ποιητής, όχι μιμητής. Εισήγαγε επιτυχώς στο πολιτικό λεξιλόγιο (ιδιαίτερα της παράταξής του) νέες έννοιες και συνθήματα, όπως: πατρίδα, κατεστημένο, μη προνομιούχοι, τρίτος δρόμος, λαϊκή κυριαρχία, πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική, η Ελλάδα στους Eλληνες κ.λπ. Αφηγήθηκε τη νεοελληνική Ιστορία με τρόπο που έδειχνε το ΠΑΣΟΚ ως τη φυσιολογική συνάντηση της γενιάς της Αντίστασης, των ανένδοτων αγώνων και του Πολυτεχνείου. Αυτό το ρητορικό μοτίβο αναπαράγει ο κ. Τσίπρας σήμερα (ΕΑΜ, ΕΔΑ, πρώιμο ΠΑΣΟΚ, ΣΥΡΙΖΑ). Αναπαράγει γιατί αδυνατεί να φανταστεί.
Πώς θα μπορούσε να φανταστεί ως δημιουργός, χωρίς να καταστεί μιμητής; Η δημιουργία προκύπτει με δύο, τουλάχιστον, τρόπους: την ώσμωση και τον αναστοχασμό.
Με την ώσμωση, μια εδραιωμένη πολιτική αντίληψη έρχεται σε επαφή με ένα διαφορετικό ρεύμα ιδεών, από το οποίο δανείζεται στοιχεία, εμπλουτίζοντας τον λόγο της. Ο «τρίτος δρόμος» της σοσιαλδημοκρατίας, τη δεκαετία του 1990, είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα: ευρωπαϊκά σοσιαλιστικά κόμματα μπολιάστηκαν με στοιχεία οικονομικού φιλελευθερισμού. Τι στοιχεία αντλεί η Αριστερά του Τσίπρα, σήμερα, από τη σύγχρονη σοσιαλδημοκρατική, τη συντηρητική ή τη φιλελεύθερη σκέψη; Πώς μεταβάλλει, αντιστοίχως, τον παραδοσιακό λόγο της; Αθροιστικά ή μετασχηματιστικά;
Ο αναστοχασμός είναι ακόμη πιο απαιτητικός, καθότι καθιστά τη σκέψη αντικείμενο του εαυτού της. Το αναστοχαζόμενο υποκείμενο αμφισβητεί τις αναπόφευκτες βεβαιότητές του. Ο κ. Τσίπρας κυβέρνησε τη χώρα. Τι έκανε λάθος; Τι τον δυσκόλεψε; Τι θα έκανε διαφορετικά σήμερα; Κυρίως, τι παλιές βεβαιότητες θα ανα-θεωρούσε; Τόσο στην ομιλία του στο Θησείο (26/5/26) όσο και στο βιβλίο του «Ιθάκη» όχι μόνον απέφυγε τον αναστοχασμό και την ανα-θεώρηση, αλλά διακήρυξε την πίστη του στον παλαιό ΣΥΡΙΖΑ και εξέφρασε τη νοσταλγία του για το ανώριμο κυβερνητικό ΠΑΣΟΚ! Εδειξε ότι δεν αναθεωρεί, δεν αναστοχάζεται, δεν σκέπτεται. Αποσιωπά, νοσταλγεί, μιμείται και ανασυσκευάζει.
Οταν η σκέψη υποχωρεί, υποκαθίσταται από την κοινότοπη επανάληψη και την τηλεοπτικά μεσολαβημένη συγκίνηση. Η πολιτική φαντασία περιθωριοποιείται, η επικοινωνιακή φαντασία κυριαρχεί. Ο Τσίπρας 2.0 δεν κομίζει κάτι πολιτικά καινοτόμο. Αναδεύει, ανασυγκολλά και μεταπωλεί περίτεχνα (και δαπανηρότατα) τον Τσίπρα 1.0. Κάποια πελατεία θα βρει.
*Ο κ. Χαρίδημος Κ. Τσούκας (www.htsoukas.com) είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.
