Ισως πήρε το μάτι σας τον μίνι «ηθικό πανικό» που προκάλεσε το «Big Bang 1970-1973», ένα βιβλίο που ερευνά με πρωτότυπο και ανατρεπτικό τρόπο τον πολιτισμό στη διάρκεια της δικτατορίας. Με πρόσχημα ένα επουσιώδες πραγματολογικό σφάλμα στοχοποιήθηκα από ανθρώπους που αυτοπροσδιορίζονται ως αριστεροί διανοούμενοι και λειτουργούν ως όχλος. Στόχος η απαξίωση του βιβλίου αλλά και ιδεών και πορισμάτων που παραβιάζουν ταμπού και αμφισβητούν ιερές αγελάδες. Συμβαίνει να διαθέτω μια πλουσιότατη σχετική εμπειρία. Πριν από μία εικοσιπενταετία δημοσίευσα ένα άρθρο με θέμα την «κόκκινη βία», τη βία του ΕΑΜ εναντίον Ελλήνων πολιτών, κυρίως αμάχων, στο διάστημα της Κατοχής. Είχα τότε διαπιστώσει, στο πλαίσιο μιας ευρύτερης έρευνας, πως η βία αυτή υπήρξε πολύ μεγαλύτερη απ’ ό,τι άφηνε να εννοηθεί η σχετική βιβλιογραφία. Μολονότι κομβικό για την κατανόηση του ελληνικού εμφυλίου, το θέμα αυτό δεν είχε γίνει ώς τότε αντικείμενο σοβαρής ιστορικής έρευνας. Παρέπαιε μεταξύ πλήρους αποσιώπησης και (παλαιότερα) φθηνής προπαγάνδας. Η έρευνά μου ανέδειξε το φαινόμενο, θέτοντας παράλληλα τις βάσεις για μια νέα προσέγγιση στην περίοδο που ξέφευγε από τη διπλωματική ιστορία και τις επιδιώξεις των πολιτικών ελίτ αλλά και προσανατολιζόταν στη μελέτη της συμπεριφοράς των «απλών ανθρώπων».
Με το που δημοσιεύθηκε το άρθρο μου, βρέθηκα κατηγορούμενος από τις στήλες του ελληνικού «προοδευτικού» Τύπου ως «απολογητής των Ταγμάτων Ασφαλείας». Δεκάδες, ιστορικοί και δημοσιογράφοι, εκτόξευαν λιβέλους εναντίον μου σε μια οργανωμένη επιχείρηση δολοφονίας χαρακτήρα. Ενας μάλιστα από αυτούς, καθηγητής τότε στην Κρήτη και μετέπειτα υποψήφιος βουλευτής του ΚΚΕ, με χαρακτήρισε σε εφημερίδα μεγάλης κυκλοφορίας «ένα τεράστιο μηδενικό». Ημουν ακριβώς 40 χρόνων και είχα ήδη εκλεγεί καθηγητής σε επώνυμη έδρα του Πανεπιστημίου του Γέιλ, έχοντας περάσει προηγουμένως από τα Πανεπιστήμια του Σικάγου και της Νέας Υόρκης, γεγονός που χρησιμοποιήθηκε εναντίον μου: τι ύποπτες συναλλαγές έκρυβε άραγε μια τέτοια πορεία; Σκέτη παράνοια. Οπως διαπίστωσα πολύ γρήγορα, η επίθεση αυτή είχε ενορχηστρωθεί από μια ομάδα (να την πούμε παρέα, κλίκα ή «ιερατείο») που στόχο είχε την εξαφάνιση τέτοιων «επικίνδυνων» απόψεων από τον δημόσιο λόγο.
Οταν σου συμβεί για πρώτη φορά κάτι τέτοιο σοκάρεσαι. Η ανθρώπινη αντίδραση είναι η αναδίπλωση και η σιωπή. Πώς να τα βάλεις με έναν ολόκληρο μηχανισμό που επιχειρεί να σε λιντσάρει; Ετσι όμως υποβαθμίζεται η πνευματική ζωή και ευνοείται η κατάπνιξη της δημιουργικότητας. Επιβάλλεται η υποχρεωτική ομοδοξία μαζί με έναν παθολογικό φόβο για την πρωτοτυπία και την καινοτομία που οδηγεί στη διανοητική παράλυση και τελικά στη λοβοτομή. Δεν υπάρχει τίποτα πιο θλιβερό από το θέαμα νέων ανθρώπων που φοβούνται να ψελλίσουν οτιδήποτε ξεφεύγει από τη γραμμή και φυτοζωούν στη σκιά των γκουρού τους ελπίζοντας σε έναν μελλοντικό διορισμό. Ομως η πνευματική ζωή προϋποθέτει ελευθερία, ρίσκο και πλουραλισμό.
Δεν υπάρχει τίποτα πιο θλιβερό από το θέαμα νέων ανθρώπων που φοβούνται να ψελλίσουν οτιδήποτε ξεφεύγει από τη γραμμή και φυτοζωούν στη σκιά των γκουρού τους ελπίζοντας σε έναν μελλοντικό διορισμό.
Αποφάσισα συνειδητά να μην ακολουθήσω τον δρόμο της αναδίπλωσης και της σιωπής, αλλά να συνεχίσω να καταπιάνομαι με δύσκολα θέματα και να είμαι παρών στον δημόσιο διάλογο. Το θετικό είναι πως όταν αρνείσαι να υποκύψεις στο bullying, νικάς τον φόβο. Συνεχίζω λοιπόν τις έρευνές μου χωρίς να με αποτρέπουν τα ταμπού ή οι χωροφύλακες των ιδεών, ενώ επιλέγω να εκφέρω δημόσια απόψεις, ακόμα και όταν δεν είναι δημοφιλείς, συμβάλλοντας στον πλουραλισμό του δημόσιου διαλόγου. Στην πορεία έχω δεχθεί δεκάδες επιθέσεις από την άκρα Δεξιά (που χαρακτήρισε «Ελληνική ιστορία για Νενέκους» το ντοκιμαντέρ «Καταστροφές και Θρίαμβοι») ώς την Αριστερά που έχει πιάσει μόνιμο στασίδι στον ναό του αναθέματος και της κατάρας. Αντιλαμβάνομαι πως το γεγονός ότι επιμένω τους ενοχλεί βαθύτατα, είναι μια πράξη «επιστημολογικής βίας», για να χρησιμοποιήσω την πιο επική ανοησία που διάβασα αυτές τις ημέρες – και δεν ήταν λίγες. Εισπράττω όμως συγχρόνως και τη συγκινητική εκτίμηση όσων αναγνωρίζουν την αξία της στάσης αυτής, γιατί ξέρουν πως όσο υπάρχουν ιερατεία θα χρειαζόμαστε αιρετικούς.
*O κ. Στάθης Ν. Καλύβας είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης, κάτοχος της έδρας Gladstone στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.
