Για χρόνια λέγαμε σχεδόν αυτονόητα ότι η Μεταπολίτευση ήταν σχεδόν συνώνυμη του ΠΑΣΟΚ. Και πράγματι, το ΠΑΣΟΚ παρείχε γλώσσα, χειρονομίες και φαντασιακό στη μεταπολιτευτική κοινωνία. Παρότι όμως το ΠΑΣΟΚ υπήρξε καταλύτης της τρισκατάρατης, για κάποιους, «κουλτούρας» της Μεταπολίτευσης, η Νέα Δημοκρατία αποδείχθηκε ο ανθεκτικότερος θεσμικός της φορέας. Επιβίωσε από την κρίση που διέλυσε τον παλιό δικομματισμό και κατακρήμνισε τους αντιπάλους της, επανήλθε θριαμβευτικά στην εξουσία το 2019 και, αν επιβεβαιωθούν οι τωρινές ενδείξεις, μπορεί να βρεθεί παρά τη φθορά της για τρίτη διαδοχική φορά στην κυβέρνηση. Μια ολόκληρη γενιά ενδέχεται να ενηλικιωθεί γνωρίζοντας ως πρωθυπουργό μόνο τον Κυριάκο Μητσοτάκη.
Η Νέα Δημοκρατία γεννήθηκε το 1974 ως κόμμα της δημοκρατικής αποκατάστασης. Η καταστροφική παρουσία της χούντας είχε απονομιμοποιήσει πλήρως τη γλώσσα της παλιάς εθνικοφροσύνης και του ωμού αντικομμουνισμού. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής επιχείρησε να μετατρέψει τη Δεξιά από παράταξη των νικητών του Εμφυλίου σε εγγυήτρια της κοινοβουλευτικής ομαλότητας και της ευρωπαϊκής πορείας. Η νομιμοποίηση του ΚΚΕ, το δημοψήφισμα για τη μοναρχία, το Σύνταγμα του 1975 και η ένταξη στην ΕΟΚ συγκρότησαν τη νέα της νομιμοποιητική αφήγηση. Αυτή η αφήγηση δεν ακύρωσε, όμως, τις συνέχειες. Η Ν.Δ. παρέμενε συνδεδεμένη με μηχανισμούς, νοοτροπίες και δίκτυα της μετεμφυλιακής Δεξιάς. Η αποχουντοποίηση υπήρξε περιορισμένη, ενώ η καχυποψία απέναντι στην Αριστερά επιβίωσε για δεκαετίες. Ωστόσο, η δημόσια γλώσσα άλλαξε. Η Δεξιά έπαψε να εμφανίζεται ως δύναμη αποκλεισμού και έμαθε να μιλάει τη γλώσσα της σταθερότητας, της Ευρώπης και της θεσμικής συνέχειας.
Από το 1981 και μετά, η Ν.Δ. αναμετρήθηκε με την άνοδο του ΠΑΣΟΚ και την πολιτισμική του κυριαρχία. Η κοινωνία απαιτούσε κοινωνική κινητικότητα, αναγνώριση των ηττημένων του Εμφυλίου, διεύρυνση του κράτους πρόνοιας και πολιτισμική αποδέσμευση από τις συντηρητικές νόρμες της προηγούμενης περιόδου. Oμως η σκληρή αντιπαπανδρεϊκή Δεξιά του Ευάγγελου Αβέρωφ δεν τα κατάφερε, φέρνοντας στα πράγματα τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη, με «κεντρώες» περγαμηνές. Ακολούθησε η κυβέρνηση Τζαννετάκη και το «βρώμικο 89» που επιχείρησε να «άρει» τις συνέπειες του Εμφυλίου και να οδηγήσει σε ένα είδος εθνικής συμφιλίωσης. Ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης αργότερα επιχείρησε να μετασχηματίσει τη Δεξιά σε ένα κόμμα-ναυαρχίδα οικονομικού φιλελευθερισμού, ιδιωτικοποιήσεων και περιορισμού του κρατισμού. Ηταν μια απόπειρα προσαρμογής στο διεθνές κλίμα της εποχής του Ρέιγκαν και της Θάτσερ. Ωστόσο, η ελληνική κοινωνία παρέμενε βαθιά εξαρτημένη από το κράτος, ενώ το Μακεδονικό επανέφερε με ένταση στοιχεία εθνικισμού και παραδοσιακού συντηρητισμού. Η Δεξιά της δεκαετίας του 1990 έμοιαζε έτσι διχασμένη ανάμεσα στον οικονομικό εκσυγχρονισμό και στην ιδεολογική επιστροφή σε πιο «πατριωτικά» αντανακλαστικά.
Η εκλογή του Κώστα Καραμανλή το 1997 σηματοδότησε μια νέα μετατόπιση. Η θεωρία του «μεσαίου χώρου» ήταν ουσιαστικά η παραδοχή ότι η Νέα Δημοκρατία δεν μπορούσε πλέον να κυβερνήσει ως αμιγώς δεξιό κόμμα. Χρειαζόταν να γίνει πιο κεντρώα, λιγότερο ιδεολογική και περισσότερο διαχειριστική. Η περίοδος 2004-2009 συνδέθηκε με μια εικόνα ήπιας εξουσίας, με χαμηλούς τόνους και με την υπόσχεση αποτελεσματικότερου κράτους. Ομως στην πραγματικότητα ο υπερδανεισμός και ο δημοσιονομικός εκτροχιασμός που οδήγησε στην κρίση συντελέστηκε σε υπερθετικό βαθμό κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης Καραμανλή – με την οικονομία υποτίθεται «θωρακισμένη».
Είναι ένα κόμμα με εξαιρετική ικανότητα απορρόφησης αντιφάσεων. Από το 1974 έως το 2026 άλλαξε αρκετά ώστε να επιβιώνει, αλλά όχι τόσο ώστε να χάσει τον βαθύτερο σκοπό της, δηλαδή την παραμονή στο κέντρο της πολιτικής εξουσίας.
Καθεμιά από αυτές τις φάσεις ήταν μια απόπειρα να απαντηθεί το ίδιο ερώτημα: πώς μπορεί η Δεξιά να κυβερνά μια κοινωνία που μετά το 1974 δεν ήθελε να επιστρέψει στον παλιό εαυτό της; Η κρίση του 2010 όμως άλλαξε τα δεδομένα. Η περίοδος Σαμαρά επανέφερε στο επίκεντρο μια πιο επιθετική και πολωτική Δεξιά: ασφάλεια, μετανάστευση, θεωρία των δύο άκρων, αντι-ΣΥΡΙΖΑ μέτωπο. Παράλληλα, στελέχη και ρεύματα της παλιάς Ακροδεξιάς ενσωματώθηκαν οργανικά στη Ν.Δ. Η παρουσία Γεωργιάδη, Βορίδη και Πλεύρη στις τάξεις της κυβέρνησης δεν είναι απλή λεπτομέρεια· δείχνει ότι ένα κομμάτι του ΛΑΟΣ πέρασε από το περιθώριο στον κυβερνητικό πυρήνα.
Η Ν.Δ. του Κυριάκου Μητσοτάκη είναι το αποτέλεσμα αυτής της μακράς διαδρομής, αλλά και κάτι καινούργιο. Συνδυάζει πρόσωπα και γλώσσες που παλαιότερα θα φαίνονταν ασύμβατα: από τους τεχνοκράτες του επιτελικού κράτους και τους μεταρρυθμιστές του κέντρου και του Σημιτικού ΠΑΣΟΚ, μέχρι τους σκληρούς εκφραστές της εθνικιστικής Δεξιάς. Μπορεί να ψηφίζει τον γάμο των ομόφυλων ζευγαριών και ταυτόχρονα να εφαρμόζει μια ιδιαίτερα σκληρή μεταναστευτική πολιτική. Μπορεί να μιλάει για ψηφιακό κράτος και αποτελεσματικότητα, ενώ την ίδια στιγμή επιτρέπει ερεβώδεις υπόγειες διαδρομές όπως οι παρακολουθήσεις, ο ΟΠΕΚΕΠΕ, οι πελατειακές πρακτικές και η πρόσφατη ένταση με την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία.
Η Ν.Δ. από το 1974 έως το 2026 άλλαξε ριζικά και αποδείχθηκε πως είναι ένα κόμμα εξουσίας με εξαιρετική ικανότητα απορρόφησης αντιφάσεων. Ο αντικομμουνισμός έχει αντικατασταθεί από τη γλώσσα της «σταθερότητας» και της «κανονικότητας». Ο παλιός πατερναλισμός έχει μετατραπεί σε τεχνοκρατική διαχείριση. Και η παραδοσιακή εθνικοφροσύνη έχει δώσει τη θέση της σε ένα μείγμα ευρωπαϊσμού, οικονομικού φιλελευθερισμού και ισχυρού κρατικού ελέγχου. Είναι ένας τρόπος οργάνωσης της εξουσίας γύρω από το κράτος, τα ΜΜΕ, την ασφάλεια και την ιδέα ότι η ίδια είναι ο φυσικός διαχειριστής της χώρας. Αν κάτι χαρακτηρίζει τη Νέα Δημοκρατία σε όλη τη μεταπολιτευτική της διαδρομή, είναι ακριβώς αυτή η ικανότητα μετασχηματισμού. Ισως αυτό να εξηγεί και την αντοχή της: άλλαξε αρκετά ώστε να επιβιώνει, αλλά όχι τόσο ώστε να χάσει τον βαθύτερο σκοπό της, δηλαδή την παραμονή στο κέντρο της πολιτικής εξουσίας.
*Ο κ. Κωστής Κορνέτης είναι αναπληρωτής καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στο Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Μαδρίτης, σύμβουλος της ισπανικής κυβέρνησης σε θέματα ιστορικής μνήμης.
