Αν κοιτάξει κανείς τα κομματικά συστήματα των εδραιωμένων δημοκρατιών, θα διαπιστώσει πως η ιδεολογική κατανομή των κομμάτων δεν είναι συμμετρική: συνήθως τα κόμματα της Αριστεράς είναι περισσότερα. Η εξήγηση είναι πως η Αριστερά ενδιαφέρεται περισσότερο για την ιδεολογία της, και μικρές για άλλους διαφορές έχουν εκεί τη σημασία τους.
Πόση ιδεολογική διαφοροποίηση, όμως, μπορεί να αντέξει η ελληνική Κεντροαριστερά σήμερα; Με τέσσερα διαφαινόμενα κόμματα –ΣΥΡΙΖΑ, Νέα Αριστερά, ΠΑΣΟΚ, και το υπό ίδρυση κόμμα Τσίπρα– οι ιδεολογικές αποστάσεις μοιάζουν μικρές. Αν προσπαθούσε κανείς να εξηγήσει γιατί (θα) έχουμε (σύντομα) τόσα κόμματα στον ίδιο χώρο, η απάντηση θα πατούσε περισσότερο στο βάρος των προσωπικών διαφορών και διαδρομών παρά στη μοναδικότητα της ιδεολογικής ταυτότητας του καθενός. Αυτό μπορεί να φανεί ιερόσυλα ισοπεδωτικό στα μάτια ενός αριστερού, αλλά η πολιτική ροή δεν μας αφήνει να πιάσουμε τον μεγεθυντικό φακό και να καταγράψουμε τις όποιες διαφορές υπάρχουν.
Εδώ κάπου ας κάνουμε μια απλούστευση για να προχωρήσουμε. Ο χάρτης της ελληνικής Κεντροαριστεράς μοιάζει να έχει δύο σημεία εστίασης. Το ένα δείχνει να το καταλαμβάνει ο Αλέξης Τσίπρας, η δυναμική του οποίου καθιστά πιθανή την απορρόφηση τόσο του ΣΥΡΙΖΑ όσο και της ΝεΑΡ. Το άλλο ανήκει στο ΠΑΣΟΚ, που διατηρεί τις δυνάμεις του, χωρίς να διεισδύει στην εκλογική δεξαμενή εξ αριστερών του. Αρα, ας φανταστούμε αυτά τα τέσσερα κόμματα σαν δύο. Η ερώτηση, τότε, που προκύπτει είναι: Πόσο διαφέρουν ιδεολογικά και πόσο αυτό θα μετρήσει στην εκλογική επιλογή;
Η ρητορική και των δύο αρχηγών αφήνει να εννοηθεί πως μοναδικός αντίπαλος είναι η Ν.Δ. του Κυριάκου Μητσοτάκη. Αν ήταν όντως έτσι, θα τους βλέπαμε να συνωστίζονται στο Κέντρο. Αντίθετα, αυτό που διαφαίνεται είναι και οι δύο να προσπαθούν να κλείσουν τον αντίπαλό τους ανάμεσα στους ίδιους και στη Ν.Δ. Κι αυτός είναι λογικός στόχος: το σχήμα του Αντονι Ντάουνς, με την πρόβλεψη για συνωστισμό των δύο μεγάλων κομμάτων γύρω από τον ενδιάμεσο ψηφοφόρο, προβλέπει πως οποιοδήποτε τρίτο κόμμα βρεθεί ανάμεσά τους συνθλίβεται. Αυτό ακριβώς θέλουν να αποφύγουν οι αρχηγοί της Κεντροαριστεράς, με συνέπεια η εμφάνιση Τσίπρα να σπρώχνει προς τα αριστερά και το ΠΑΣΟΚ.
Θα μπορούσε κάποιος να πει πως η ανάλυση είναι μονοδιάστατη· πως η διάσταση Αριστεράς – Δεξιάς επικαλύπτει επιμέρους πολιτικές διαφοροποιήσεις που δεν αποτυπώνονται εύκολα σε ένα απλό συνεχές. Αν ψάξουμε, σίγουρα θα βρούμε τέτοιες. Το ΠΑΣΟΚ προσπαθεί να δείξει το στίγμα του ως θεσμικός πυλώνας του κράτους δικαίου· το κόμμα Τσίπρα μάλλον πάει σε πιο μετωπική σύγκρουση θέσεων. Είναι όμως αυτό ικανή διαφορά; Μάλλον όχι.
Αντ’ αυτού θα έλεγα ότι το ίδιο το ερώτημα περί ιδεολογικών διαφοροποιήσεων παραπλανά. Η Ελλάδα μετά την κρίση είναι η Ελλάδα που αρχίζει να ψηλαφίζει την κρίση από μια πιο σκωπτική και αναλυτική ματιά. Μελετητές δημόσιας μνήμης δείχνουν πως τα νέα μνημεία τείνουν να αποτίουν φόρο τιμής σε πρόσωπα και γεγονότα που καθόρισαν τη γενιά η οποία αποτελεί την περίοδο ανέγερσής τους το κέντρο βάρους της κοινωνίας. Μπαίνουμε πια σε μια φάση που η γενιά αυτή είναι η γενιά που ενηλικιώθηκε πολιτικά μέσα, και όχι πριν από την κρίση. Μπαίνουμε στην εποχή των «γονιών που ψήφιζαν ΣΥΡΙΖΑ». Σ’ αυτή τη φάση, η ιδεολογική ταυτότητα δεν παράγεται αφηρημένα, σαν σε εγχειρίδιο πολιτικής επιστήμης. Παράγεται από τα ίδια τα πρόσωπα και την ιστορία τους. Και αυτό είναι τόσο καλό όσο και κακό, και για τα δύο κόμματα.
Γιατί αν η ταυτότητα παράγεται από τα πρόσωπα και τις ιστορίες τους, τότε το στοίχημα του καθενός δεν είναι προγραμματικό, αλλά πρωτίστως συναισθηματικό. Από τη μία, το ΠΑΣΟΚ προσπαθεί να εμφυσήσει λίγο αίμα, να κάνει τους ψηφοφόρους να νιώσουν κάτι περισσότερο από χλιαρά συναισθήματα συμπάθειας. Από την άλλη, το κόμμα Τσίπρα οφείλει να πάει προς την αντίθετη κατεύθυνση: να καταπραΰνει τα έντονα συναισθήματα που ένα μέρος του εκλογικού σώματος νιώθει για τον αρχηγό του. Και ας μην ξεχνάμε – το εκλογικό σώμα μπορεί να είναι διαιρεμένο ως προς τον Αλέξη Τσίπρα, αλλά τα συναισθήματα είναι εξίσου έντονα και στις δύο πλευρές: οι μισοί δεν συγχωρούν εύκολα την περίοδο μέχρι και το δημοψήφισμα, ενώ οι υπόλοιποι την περίοδο που ακολούθησε. Oπως και να έχει, μοιάζει εξίσου δύσκολο να κάνεις τους άλλους να νιώσουν κάτι για σένα, όσο και να τους κάνεις να χαμηλώσουν την ένταση με την οποία το κάνουν. Το ΠΑΣΟΚ χρειάζεται περισσότερο αίμα· το κόμμα Τσίπρα, περισσότερες φράουλες.
*O κ. Ηλίας Ντίνας είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης και κάτοχος της ελβετικής έδρας στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο της Φλωρεντίας.
