Χθες επρόκειτο να εορτασθεί με την καθιερωμένη στρατιωτική παρέλαση, στην Κόκκινη Πλατεία της Μόσχας, ογδόντα ένα χρόνια μετά, το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Για τη Σοβιετική Ενωση, η επέτειος αυτή τιμήθηκε σταθερά με ιδιαίτερη έμφαση, τόσο για τους άνω των είκοσι εκατομμυρίων νεκρούς, στρατιωτικούς και πολίτες (το ένα τρίτο περίπου των συμμαχικών απωλειών) όσο και για την αντίθεση μεταξύ ναζισμού και κομμουνισμού.
Η πρώτη φορά που γιορτάστηκε στη σοβιετική πρωτεύουσα η αντιφασιστική νίκη ήταν με τη μεγάλη παρέλαση του Ιουνίου 1945, λίγες εβδομάδες, δηλαδή, μετά τη συντριβή του ναζισμού. Παρουσία του Σοβιετικού ηγέτη Ιωσήφ Στάλιν πραγματοποιήθηκε η γνωστή παρέλαση όπου, εκτός των νικηφόρων σοβιετικών στρατιών, παρουσιάστηκαν πολεμικές σημαίες ηττημένων γερμανικών μονάδων, σημαίες που «υποκλίθηκαν» στο μαυσωλείο του Λένιν. Εντεκα μήνες νωρίτερα, τον Ιούλιο του 1944, παρήλασαν στην ίδια πλατεία δεκάδες χιλιάδες αιχμάλωτοι Γερμανοί στρατιώτες, σχεδόν ρακένδυτοι, ηττημένοι και ντροπιασμένοι.
Εκτοτε η παρέλαση, σε ευρεία ανάπτυξη, πραγματοποιόταν, μεσούντος του Ψυχρού πολέμου, ως σύμβολο της ΕΣΣΔ.
Το 2005, στη μετασοβιετική Ρωσία, ήδη επί προεδρίας Πούτιν, στην 60ή επέτειο, με αμβλυμένες υποτίθεται τις αντιθέσεις των νικητών, παρέστησαν ενισχυτικά συμβολικά και οι ηγέτες της Δύσης: Μπους, Σιράκ και Στρέντερ.
Εκτοτε, στην επόμενη δεκαετία και μετά, οι σχέσεις Ρωσίας και Δύσης άλλαξαν, με κορύφωση την κατάληψη της Κριμαίας και τον πόλεμο στην Ουκρανία. Η παρέλαση της 9ης Μαΐου σηματοδοτεί πλέον «επισήμως» μια ρωσική – παγκόσμια νίκη. Ιδιαίτερα στην περυσινή, απόντων των Δυτικών εκπροσώπων, τη διεθνή παράσταση «έκλεψε» η παρουσία του Κινέζου ηγέτη Σι Τζινπίνγκ και εκπρόσωποι χωρών της Λατινικής Αμερικής και της Αφρικής.
Η μνήμη της νίκης ως συμμαχικής περιορίζεται σαφώς και η παρέλαση ανασυγκροτεί πατριωτικά σήμερα και την εσωτερική δύσκολη συνθήκη στη Ρωσία λόγω του αδιέξοδου πολέμου στην Ουκρανία, με ένα εκατομμύριο και πλέον απώλειες, με τους νεκρούς πλέον των τετρακοσίων χιλιάδων. Στην κατεύθυνση αυτή το μήνυμα της συμμαχικής νίκης προφανώς δεν ανανεώνεται επετειακά, ούτε υπάρχει ενδιαφέρον για αυτό.
Και στη Δύση, όμως, η επέτειος της νίκης επί του ναζισμού έχει μείνει μάλλον ορφανή σε κύρος, προς όφελος εθνικών επετείων.
Στην πρωταγωνίστρια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, Μεγάλη Βρετανία, τα σκήπτρα πολεμικής μνήμης διατηρεί αναμφίβολα η Remembrance Day ή Γιορτή της Παπαρούνας στις 11 Νοεμβρίου, που είναι αφιερωμένη στα θύματα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Δεν είναι σαφές το γιατί. Ισως τα 900.000 βρετανικά θύματα του Πρώτου Παγκοσμίου να βαρύνουν περισσότερο από τα 450.000 θύματα του Δεύτερου ή το γεγονός ότι μετά τον Πρώτο, η Μεγάλη Βρετανία βίωσε το απόγειο του σύγχρονου αυτοκρατορικού μεγαλείου της, ενώ μετά τον Δεύτερο, βίωσε τις συνέπειες του επιτυχημένου αντιαποικιακού αγώνα εις βάρος της, που της στέρησε τα «πετράδια» του στέμματος και την Ινδία πρώτα πρώτα.
Ωστόσο, ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος δεν έμοιασε με κανέναν που προηγήθηκε ή ακολούθησε, κι αυτό γιατί βασίστηκε θεσμοθετημένα, και συγκροτημένα, στην ύψιστη βαρβαρότητα του ανθρωπίνου είδους, στη ναζιστική ιδεολογία της καθαρότητας της άριας φυλής με τους ανθρώπους στους θαλάμους αερίων, στους φούρνους και με παραγωγή «χρηστικών» προϊόντων από τις σορούς τους. Απέναντι σε αυτό συσπειρώθηκαν και πολέμησαν συστηματικά οι δύο ετερόκλητοι πολιτισμικά πόλοι, η Δύση και η Σοβιετική Ενωση.
Το τρίπτυχο βρετανικό μυαλό, αμερικανικό χρήμα, σοβιετικό αίμα συνέτριψε, ευτυχώς, τον ναζισμό. Η μνήμη φαίνεται ότι αντέχει όσο ζουν η γενιά που μάτωσε και εκείνες οι κοντινές γενιές σε αυτήν, που διαδέχθηκαν τις ηθικές αξίες και τις πολεμικές επιτυχίες της. Η ρωσοποίηση της συμμαχικής νίκης στη Μόσχα δεν θα ωφελήσει το μήνυμα ελευθερίας που άφησε η συμμαχική νίκη. Αντίστοιχα, η απίσχναση της μνήμης και της τιμής στη συμμαχική νίκη στη Δύση δεν θα ενισχύσει ηθικά την ηττημένη του πολέμου, κυρίαρχη σήμερα, Γερμανία. Ο διαχωρισμός της ναζιστικής Γερμανίας από τη σημερινή έχει εξηγηθεί βαθύτατα και επαρκέστατα, ιδιαιτέρως από τους δημοκρατικούς Γερμανούς, που υπέστησαν και αυτοί τον ναζισμό. Η νίκη της ελευθερίας το 1945 διαμόρφωσε ηθικά τη μεσαία τάξη της Δυτικής Ευρώπης, αυτήν που σήμερα λόγω οικονομικών κρίσεων χάνει τον αυτοσεβασμό της.
Η καλλιέργεια εθνικών ιδανικών μέσω εθνικών επετείων, στον «μικρόκοσμο» του κάθε κράτους μας, βοηθάει και ενισχύει μια υπερηφάνεια που στηρίζει τους ανθρώπους του μόχθου να αισθανθούν ότι τα παιδιά τους θα έχουν εθνικό αύριο, όχι όμως ευρωπαϊκό αύριο.
*Ο κ. Τάσος Σακελλαρόπουλος είναι ιστορικός, υπεύθυνος του Ιστορικού Αρχείου του Μουσείου Μπενάκη.
