Στην πρόσφατη ιστορία της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας, υπάρχουν πολλές απόπειρες σύγκλισης διαφορετικών ρευμάτων του προοδευτικού χώρου με ανομοιόμορφα αποτελέσματα. Από την ιταλική «Ελιά» της δεκαετίας του 1990 έως τη γαλλική NUPES, οι ενώσεις σοσιαλδημοκρατών, ριζοσπαστικής Αριστεράς και Πρασίνων γνώρισαν παροδικές επιτυχίες, αλλά έμειναν συχνά ευάλωτες στην εσωτερική αμφισημία. Από μόνη της, καμία πρόθεση σύγκλισης δεν έχει ούτε θετικό ούτε αρνητικό πρόσημο. Σημασία έχει το πολιτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο επιχειρείται και η κοινωνική πρόσληψη του περιεχομένου των εννοιών και ιδεών που επικαλείται. Με αυτό το βλέμμα πρέπει να διαβαστεί το πρόσφατο μανιφέστο του Ινστιτούτου Τσίπρα, που στον υπότιτλό του προτείνει τη σύγκλιση σοσιαλδημοκρατίας, ριζοσπαστικής Αριστεράς και πολιτικής οικολογίας.
Στην ελληνική πραγματικότητα του 2026, οι τρεις αυτές έννοιες δεν ισοζυγίζονται. Η σοσιαλδημοκρατία ταυτίζεται κυρίως με ένα ΠΑΣΟΚ που κινείται περίπου στο 11%-15%, ανάλογα με το αν μετρείται η πρόθεση ή η εκτίμηση ψήφου. Η ριζοσπαστική Αριστερά είναι κατακερματισμένη: ΣΥΡΙΖΑ, Νέα Αριστερά και ΜέΡΑ25 αθροιστικά κινούνται περίπου στο 8%-11%. Το ΚΚΕ, σταθερά γύρω στο 8%, έχει επιλέξει την αυτονομία του. Η πολιτική οικολογία, τέλος, απουσιάζει εκλογικά: οι πράσινοι σχηματισμοί δεν εμφανίζονται ως διακριτή δύναμη στις δημοσκοπήσεις, παραμένοντας μέσα στην κατηγορία των «λοιπών». Πριν καν συζητήσουμε για σύγκλιση, μιλάμε δηλαδή για μια μεσαία δύναμη, ένα διασκορπισμένο σύνολο και μια πολιτική απουσία.
Πίσω από την αριθμητική υπάρχει μια βαθύτερη αναντιστοιχία στην κοινωνική σύσταση των τριών χώρων. Το ΠΑΣΟΚ εμφανίζει γηραιότερο προφίλ από τους ανταγωνιστές του στον προοδευτικό χώρο και διατηρεί δεσμούς με τα παραδοσιακά τοπικά δίκτυα της παλαιάς σοσιαλδημοκρατίας. Η ριζοσπαστική Αριστερά έχει σήμερα περισσότερο αστικό και κινηματικό αποτύπωμα, χωρίς όμως να συγκροτεί ενιαία κοινωνική εκπροσώπηση. Η πολιτική οικολογία, αν και κοινωνικά υπαρκτή στους νεότερους και μορφωμένους ψηφοφόρους, εκφράζεται διάχυτα μέσα από αστικές πρωτοβουλίες, τοπικές αντιστάσεις και κινήματα κλιματικής δικαιοσύνης, χωρίς να βρίσκει πολιτικό φορέα. Η νεανική δυσαρέσκεια εν γένει υπάρχει, αλλά δεν κατευθύνεται αναγκαστικά προς τα κόμματα ή τους χώρους που το μανιφέστο θέλει να συνθέσει.
Η ταξική γεωγραφία συμπληρώνει την εικόνα. Στην έρευνα της Metron Analysis του Απριλίου 2026, στους «εκτός των τειχών» –εκεί όπου αυτοτοποθετείται το 79% της εργατικής τάξης– ΣΥΡΙΖΑ, Νέα Αριστερά και ΜέΡΑ25 αθροιστικά μένουν κάτω από το 9%. Στην ίδια κατηγορία, η Πλεύση Ελευθερίας και η Ελληνική Λύση συγκεντρώνουν μαζί περίπου το 21%. Οποιος μιλάει σήμερα για σύγκλιση των δυνάμεων που εκπροσωπούν τα λαϊκά στρώματα, μιλάει συχνά για κόμματα από τα οποία τα λαϊκά στρώματα έχουν προ πολλού απομακρυνθεί. Οι παλιές κοινωνικές διαιρέσεις δεν αναπαράγουν πια ομοιόμορφα την πολιτική προτίμηση· πάνω τους διασταυρώνονται μορφωτικές, ηλικιακές και πολιτισμικές γραμμές που έχουν αναδιαμορφώσει τον προοδευτικό χώρο.
Δεν υπάρχει ένα ενιαίο εκλογικό σώμα που προσδοκά τη σύνθεση του προοδευτικού χώρου. Υπάρχουν διαφορετικές κοινωνικές υποδιαιρέσεις, ηλικιακά αποκλίνουσες, ταξικά αναντίστοιχες, αξιακά ρευστές.
Ακόμη πιο κρίσιμη είναι η αξιακή αναντιστοιχία. Στην έρευνα της Opinion Poll/TheTOC του Ιανουαρίου 2024, γύρω από τον γάμο των ομόφυλων ζευγαριών, η βάση του ΠΑΣΟΚ εμφανίστηκε πιο επιφυλακτική από τις βάσεις του ΣΥΡΙΖΑ, του ΚΚΕ και της Πλεύσης. Στην τεκνοθεσία, μόνο οι ψηφοφόροι του ΣΥΡΙΖΑ εμφανίζονταν θετικοί. Στα μη κρατικά πανεπιστήμια, αντιθέτως, οι ψηφοφόροι του ΠΑΣΟΚ βρέθηκαν πολύ πιο κοντά στους ψηφοφόρους της Ν.Δ. παρά στους ψηφοφόρους της Αριστεράς. Σε δύο ζητήματα-καμπές της δεκαετίας, η σοσιαλδημοκρατική και η ριζοσπαστικά αριστερή βάση δεν κινήθηκαν αυτονόητα προς την ίδια κατεύθυνση. Η σύγκλιση που το μανιφέστο επικαλείται προϋποθέτει μια κοινή αξιακή βάση που, στα διαθέσιμα ευρήματα, εμφανίζεται τουλάχιστον ασθενής και αντιφατική.
Η τελευταία έρευνα της QED/People of Greece προσθέτει ένα ακόμη εμπόδιο: το πρόβλημα του φορέα. Ενα υπό ίδρυση κόμμα Τσίπρα συγκεντρώνει 7% «σοβαρή πιθανότητα» ψήφου. Το ποσοστό ανεβαίνει στο 18% μεταξύ όσων αυτοτοποθετούνται στην Αριστερά, αλλά μένει στο 8% στο Κέντρο και στο 3% στους πολίτες χωρίς πολιτική αυτοτοποθέτηση. Με άλλα λόγια, η δυνητική απήχηση Τσίπρα εμφανίζεται περισσότερο ως επιστροφή σε έναν αριστερό πυρήνα παρά ως άνοιγμα σε νέα διαγώνια κοινωνική πλειοψηφία. Στην ίδια μέτρηση, το υπό ίδρυση κόμμα Καρυστιανού καταγράφει υψηλότερη δυνητική ψήφο (10%) και ισχυρότερη παρουσία στους πολίτες χωρίς πολιτική αυτοτοποθέτηση. Αν και ακόμα δεν αποτυπώνονται αποκρυσταλλωμένες στάσεις απέναντι στα κόμματα αυτά εφόσον δεν έχουν επισήμως παρουσιαστεί, το εύρημα αυτό έχει κάποια σημασία: το διαθέσιμο αντισυστημικό ή ηθικό απόθεμα δεν περνά αναγκαστικά μέσα από τις υπάρχουσες κομματικές διαδρομές του προοδευτικού χώρου.
Τα παραπάνω βέβαια δεν σημαίνουν ότι η σύγκλιση είναι αδύνατη. Ξεκαθαρίζουν όμως ότι δεν θα έρθει αυθόρμητα από κάτω. Δεν υπάρχει ένα ενιαίο εκλογικό σώμα που προσδοκά τη σύνθεση του προοδευτικού χώρου. Υπάρχουν διαφορετικές κοινωνικές υποδιαιρέσεις, ηλικιακά αποκλίνουσες, ταξικά αναντίστοιχες, αξιακά ρευστές. Και υπάρχει, επιπλέον, ένα πρόβλημα πολιτικής εμπιστοσύνης: οι διαθέσιμες κοινωνικές δυσαρέσκειες δεν συντίθενται αυτόματα σε διαθέσιμο προοδευτικό φορέα. Η εμπειρία διδάσκει ότι όταν τέτοιες συνθέσεις πετυχαίνουν, προηγείται αναδιατύπωση πλειοψηφικού αφηγήματος. Οταν γίνονται χωρίς ιδεολογική άγκυρα, παράγουν εφήμερο μέγεθος και χρόνια στρατηγική ασάφεια.
*Η κ. Λαμπρινή Ρόρη είναι επίκουρη καθηγήτρια Πολιτικής Ανάλυσης στο ΕΚΠΑ.
