Χρωστάμε ευγνωμοσύνη σε όσους διαβάζουν την ελληνική αρχαιότητα από σκοπιά τολμηρή και αμερόληπτη. Είναι μεγάλη η οφειλή μας –όση και η ωφέλειά μας– σε όσους μεταφέρουν στα νέα ελληνικά την αρχαία γραμματεία με γλώσσα ανανεωμένη και ανανεωτική, απελευθερωμένη και ελευθερωτική· σε μια γλώσσα που έλκει, χάρη και στην οικειότητα που νιώθουμε αμέσως μαζί της, και δεν φοβίζει, όπως φοβίζει όταν ο βαρύς ποιητικισμός υποδηλώνει ότι έχουμε να κάνουμε με ένα κλειστό ιδίωμα που δεν μιλήθηκε ποτέ και δεν θα μιληθεί. Αποσπούν έτσι τα αρχαία κείμενα από την κατηγορία των ιερών κειμηλίων και τα επαναφέρουν στην αγορά, καθιστώντας τα και αναγνώσιμα εκτός από αναγνωστέα. Απολαυστικώς μάλιστα αναγνώσιμα.
Κατά συνέπεια, είμαστε ισοβίως υπόχρεοι στον Δ. Ν. Μαρωνίτη, έναν από τους λιγοστούς λογίους που γνώριζαν εξίσου βαθιά τα αρχαία γράμματα και τα νεοελληνικά. Το μαρτυρεί το πλούσιο σχολιαστικό έργο του για τα έπη ή την τραγωδία και για την ποίηση των τριών τελευταίων αιώνων. Τα μεταφραστικά του επιτεύγματα:
1. Οι «Οκτώ νουβέλες και τέσσερα ανέκδοτα» του Ηρόδοτου, όπου η γνώση προσφέρεται σαν αυταδέλφη της αναγνωστικής τέρψης.
2. Οι «Εκλογές από τον Ησίοδο», όπου μεταφράζονται αποσπάσματα από τη «Θεογονία», τα «Εργα» και τις «Ηοίες». Η ποιότητά τους επιδεινώνει τη λύπη που νιώθουμε αναλογιζόμενοι ότι εδώ, στη χώρα των καυχωμένων κληρονόμων, παραμένει ζητούμενο η μετάφραση του ησιόδειου κόρπους με λογοτεχνική επάρκεια και σε δημοτική απαλλαγμένη από τις ιδεολογικές αγκυλώσεις που την καθιστούσαν, έστω εν μέρει, γλώσσα προς μετάφραση και όχι μεταφραστική.
3. Η μετάφραση των τραγωδιών του Σοφοκλή «Αίας», «Οιδίπους επί Κολωνώ» και «Αντιγόνη», όπου η κομψότητα της γλώσσας εναρμονίζεται με τη στιβαρότητά της.
4. Ο άθλος της μετάφρασης των ομηρικών επών, της «Οδύσσειας» και της «Ιλιάδας», με γλώσσα λαγαρή, που εκτός από την εναγώνια αναζήτηση της κυριολεξίας και της πιστότητας, αναζητεί διαρκώς και τον ρυθμό. Και τον αναζητεί έξω από το δεδομένο σχήμα, έξω από μια φόρμα που όσο εύπλαστη μοιάζει τόσο σκληρή αποδεικνύεται συχνά. Γιατί όσο μάστορας κι αν είναι κανείς, η υποχρέωση του μετρημένου στίχου (όπου το «μετρημένος» δεν ταυτίζεται οπωσδήποτε με το «έμμετρος»), του 15σύλλαβου ή του 17σύλλαβου, σε αναγκάζει συχνά σε αβαρίες· κάτι να προσθέσεις, προς ακεραίωση του υποχρεωτικού στίχου, που έτσι πλαδαρεύει, ή κάτι να παραλείψεις, γιατί δεν χωράει στο προγραμματισμένο. Στην προσωπική ποίηση έχεις πολλούς τρόπους για να αντιμετωπίσεις τα προβλήματα, που άλλωστε επέλεξες εσύ ο ίδιος εξαρχής να τα αντιμετωπίσεις. Στη μεταφρασμένη, τα όρια είναι πολύ πιο στενά.
«Μήπως έφτασε ο καιρός», αναρωτιόταν, «η μεταφραστική γλώσσα που χρησιμοποιούμε για την αρχαία ποίηση να σπάσει το φράγμα της παράδοσης Παλαμά – Σικελιανού – Καζαντζάκη και να αφομοιώσει τρόπους που μας κληροδότησαν ο Καβάφης, ο Σεφέρης, ο Ελύτης, ο Ρίτσος, οι σύγχρονοί τους και οι διάδοχοί τους;».
Για το μεταφραστικό έργο του Μαρωνίτη πρωτοέγραψα 37 χρόνια πριν, στην εφημερίδα «Η Πρώτη», 21/1/1989. Αφορμή, η έκδοση από τη «Στιγμή» του βιβλίου «Οδυσσέως σχεδία», που περιείχε μεταφρασμένη την 5η ραψωδία της «Οδύσσειας». Hδη τότε σημείωνα τη θεωρητική καταγωγή και υποστήριξη του μαρωνίτειου μεταφραστικού εγχειρήματος (της «επείγουσας πρότασής» του που σταδιακά εξελίχθηκε σε πρόγραμμα), παραπέμποντας σε κείμενό του στο περιοδικό «Ο Πολίτης», τχ. 8, Γενάρης του 1977:
«Μήπως έφτασε ο καιρός», αναρωτιόταν, «η μεταφραστική γλώσσα που χρησιμοποιούμε για την αρχαία ποίηση να σπάσει το φράγμα της παράδοσης Παλαμά – Σικελιανού – Καζαντζάκη και να αφομοιώσει τρόπους που μας κληροδότησαν ο Καβάφης, ο Σεφέρης, ο Ελύτης, ο Ρίτσος, οι σύγχρονοί τους και οι διάδοχοί τους; Και δεν μιλώ φυσικά για διασκευή της αρχαίας ποίησης σε νεωτερικά ποιητικά έργα, αλλά για προσπάθεια η μεταφραστική μας γλώσσα να αποβάλει, στην περίπτωση των μεταφράσεων αρχαίας ποίησης, τον ρομαντικό της φολκλορισμό ή την κλασικιστική της επιτήδευση». Οι μεταφράσεις των επών που διαθέταμε μισόν αιώνα πριν, έμμετρες όλες, είχαν υπηρετήσει τα γράμματά μας, είχαν αποδείξει πως η δημοτική έχει κάθε δυνατότητα και κάθε δικαίωμα, χρέος μάλλον, να μετακενώνει τον αρχαίο ποιητικό λόγο σε γλώσσα νεοελληνική, ωστόσο είχαν αγγίξει τα όριά τους. «Η γλώσσα τους», έγραφα στην «Πρώτη», «άλλων λιγότερο κι άλλων περισσότερο, κινδυνεύει σήμερα να μείνει άφωνη και άγονη. Αφήνει ίσως το “στόρυ”, αλλά κι αυτό διάτρητο από πάμπολλες λέξεις ακυρωμένες και αναντίστοιχες στα σημερινά ακούσματα». Πρόσθετα δε ότι η μετάφραση της «Οδύσσειας» από τον Ζήσιμο Σίδερη, που διδασκόταν στο γυμνάσιο, βρίθει υποσημειώσεων της επιμελήτριας Ελένης Κακριδή, όπου επαναμεταφράζεται η μετάφραση ή επισημαίνονται οι ακυρολεξίες της.
Η μετάφραση των επών από τον Μαρωνίτη διδασκόταν από χρόνια στο γυμνάσιο. Και να που τώρα, στα δέκα χρόνια από τον θάνατο του δεινού ομηριστή, η μετάφρασή του τελειώνει απότομα τον εκπαιδευτικό της βίο και οι γυμνασιόπαιδες θα ξαναρχίσουν να διδάσκονται Ομηρο από μεταφράσεις που έγιναν σε πρωιμότερη και «ιδεολογικότερη» φάση της δημοτικής και ερήμην των κατακτήσεων της ποίησής μας στη μεταπαλαμική διαδρομή της. Προσυπογράφω εδώ διαδικτυακή ανάρτηση του εκπαιδευτικού Βασίλη Μπετσάκου, απόσπασμα της οποίας μεταφέρω:
«Δίδαξα πολλά χρόνια “Οδύσσεια” στην Α΄ Γυμνασίου και έζησα αφενός την έλλογη υποβολή που ασκούσε στα παιδιά η αυστηρή, λιτή, ρυθμική εις επήκοον ανάγνωση του ομηρικού αφηγηματικού λόγου στη μετάφραση του Μαρωνίτη και αφετέρου την εξαιρετική διδακτική λειτουργικότητα αυτής της μετάφρασης. Εξακολουθώ και διδάσκω ομηρικά αποσπάσματα και στο Πανεπιστήμιο. Η μετάφραση του Μαρωνίτη συνεπαίρνει τους φοιτητές και τις φοιτήτριες. […] Δυστυχώς όμως, ύστερα από δεκαετίες, ο εκηβόλος ομηρικός λόγος του Μαρωνίτη θα πάψει να ακούγεται στις σχολικές τάξεις του γυμνασίου. Το ΙΕΠ στις προδιαγραφές για τα σχολικά βιβλία που θα εντάσσονταν στον θεσμό του λεγόμενου πολλαπλού βιβλίου πρότεινε ανάμεσα σε άλλες και τις μεταφράσεις του Μαρωνίτη. Ωστόσο, το μοναδικό βιβλίο που εγκρίθηκε για την “Οδύσσεια” προέκρινε τη μετάφραση του Σαμιώτη νομικού και λογοτέχνη Ζήσιμου Σίδερη (1871-1933). Και το μοναδικό βιβλίο που εγκρίθηκε για την “Ιλιάδα” προέκρινε τη μετάφραση των Καζαντζάκη και Κακριδή». Μαρωνίτης γιοκ…
Εφεξής λοιπόν, οι μαθητές, για να προσεγγίσουν κάπως την «Ιλιάδα», θα χρειάζονται οπωσδήποτε το «εκτενές Γλωσσάρι» που πρόσθεσε το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών το 2015 στην έκδοση της μετάφρασης Καζαντζάκη – Κακριδή. Οσο για την «Οδύσσεια» στη μετάφραση Σίδερη, πρέπει να χωνέψουν αγέλαστοι τον Οδυσσέα σαν Δυσσέα, τον Αλκίνοο σαν Αλκίνο και την Ευρυμέδουσα σαν Βρυμέδη, και επιπλέον να σταματούν κάθε τόσο στις υποσημειώσεις της Κακριδή, που επισημαίνει μεταφραστικές αστοχίες, εισάγοντάς τες με το μοτίβο «Πιο σωστά», «Το σωστό» ή «Πιο καθαρά». Και στη μία και στην άλλη περίπτωση θα παγιδεύεται η συγκίνηση, θα μειώνεται η τέρψη και θα αποπροσανατολίζεται η ανάγνωση. Προς τι;
* Απόσπασμα ομιλίας στην ημερίδα του Ιδρύματος της Βουλής «Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης: Η νεοελληνική διάσταση στο έργο του» (24/4/2026).
