Ο Γιούργκεν Χάμπερμας το 2022 σε ένα από τα τελευταία του δοκίμια έγραφε: «Προκειμένου οι αποφάσεις της [κοινοβουλευτικής] πλειοψηφίας να γίνονται αποδεκτές από την εκάστοτε υφιστάμενη μειοψηφία, δεν είναι θεμιτό οι πολίτες στο σύνολό τους να λαμβάνουν τις εκλογικές τους αποφάσεις αποκλειστικά με γνώμονα το δικό τους βραχυπρόθεσμο συμφέρον. Ενα επαρκές –και γι’ αυτό αντιπροσωπευτικό– ποσοστό αυτών πρέπει να είναι διατεθειμένο να εκπληρώσει τον ρόλο του δημοκρατικού συννομοθέτη με τρόπο που να προσανατολίζεται επίσης προς το κοινό καλό» (J. Habermas, «Μια νέα μεταβολή δομής της δημόσιας σφαίρας και η διαβουλευτική πολιτική», ΠΕΚ, 2024).
Εμείς εδώ στην Ελλάδα έχουμε ένα επαρκές ποσοστό που ψηφίζει (και) για το κοινό καλό;
Οσοι ψηφίζουν ιδεολογικά, δηλαδή με βάση ένα όραμα για την οργάνωση της κοινωνίας που νομίζουν ότι θα είναι καλό για όλους, ή έστω για όλον τον «λαό», μετρούν τον εαυτό τους σε αυτό το ποσοστό. «Ιδεολογικά» σημαίνει όμως και ανεξάρτητα από τη συγκυρία, ανεξάρτητα δηλαδή από το αν ορισμένες μεγάλες επιλογές μπορούν να έχουν θετικό αποτέλεσμα στην εποχή που εφαρμόζονται.
Θα ήταν, π.χ., υπέρ του λαού να μειωθεί η ηλικία της συνταξιοδότησης κάτω από τα 60, όπως ήταν τον προηγούμενο αιώνα, τώρα που η διάρκεια ζωής είναι πολύ μεγαλύτερη, και οι νέοι που θα πληρώνουν για τις συντάξεις των γονιών είναι πολύ λιγότεροι; Θα ήταν κατά του λαού να ανατεθεί σε ιδιώτες να διεκπεραιώσουν την απονομή συντάξεων, όταν έχουν συσσωρευτεί εκατοντάδες χιλιάδες περιπτώσεις που περιμένουν για χρόνια στα αρχεία του ΕΦΚΑ;
Αν ψηφίζεις χωρίς να προσπαθείς να καταλάβεις τον κόσμο γύρω σου όπως είναι εδώ και τώρα, δεν ψηφίζεις για το κοινό καλό.
Οσοι ψηφίζουν πιο ρεαλιστικά και νοιάζονται για τα κοινά, πρέπει να κάνουν δύο διακρίσεις. Η πρώτη είναι ανάμεσα στο ποιος και στο τι φταίει για τα κακώς κείμενα. Για το δυστύχημα των Τεμπών, η διάκριση είναι ανάμεσα σε αυτούς που εστίασαν στην τιμωρία ενόχων και σε αυτούς που νοιάζονται να μην ξανασυμβεί κάτι παρόμοιο. Οι μεν ψάχνουν για ποινικές ευθύνες, με αποτέλεσμα να πιστέψουν σε παράνομα φορτία και σκόπιμα μπαζώματα. Οι δε ζητούν να αλλάξει η πολιτική προσωπικού και τα τεχνικά συστήματα των σιδηροδρόμων, για να μη συμβεί ξανά μετωπική σύγκρουση τρένων με μεγάλη ταχύτητα.
Στη σημερινή Ελλάδα, οι πολίτες που προτάσσουν συνήθως το τι φταίει, κι όχι ποιος φταίει, και το τι είναι κοινωνικά δίκαιο, όχι τι είναι σύννομο, βρίσκονται κυρίως στο «πολιτικό κέντρο».
Η δεύτερη διάκριση είναι ανάμεσα στο σύννομο και στο κοινωνικά δίκαιο. Η χρεοκοπία του 2010 ήταν σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα ενός συνταξιοδοτικού συστήματος που επιδοτούσε με κρατικό χρήμα κυρίως τις συντάξεις μερικών επαγγελμάτων της μεσαίας τάξης και άφηνε τους πολλούς απέξω. Οι μηχανικοί, π.χ., δεν είχαν ούτε κρατήσεις από το εισόδημά τους για τη σύνταξη, γιατί υπήρχε ειδικός φόρος που πλήρωναν οι πελάτες τους γι’ αυτό. Η μεταρρύθμιση που πρότεινε ο Τάσος Γιαννίτσης το 2001 θα άλλαζε αυτό το σύστημα, που δεν ήταν βιώσιμο, ούτε ήταν δίκαιο. Οι ισχυρές συντεχνίες αντέδρασαν, το σύστημα δεν άλλαξε, χρεοκοπήσαμε και πλήρωσε όλος ο λαός. Το σύστημα όμως ήταν σύννομο και διαφανές.
Η περίπτωση ΟΠΕΚΕΠΕ με τα εικονικά βοσκοτόπια ξεκίνησε σύννομα με μια «τεχνική λύση» το 2017. Συνέχισε σε ένα γκρίζο καθεστώς, όπου μερικοί πλούτισαν πολύ, αλλά και πολλοί κτηνοτρόφοι συμπλήρωναν ένα χαμηλό εισόδημα. Ηταν παράνομο, αλλά όχι μόνο για μια μικρή προνομιούχο ομάδα. Με μια έννοια, ήταν πιο δίκαιο από το συνταξιοδοτικό που είχαμε μέχρι το 2010. Το κοινό καλό απαιτεί να αλλάξει ο τρόπος διαχείρισης, αλλά να διατηρηθούν οι επιδοτήσεις, αν κρίνουμε ότι πρέπει να έχουμε κτηνοτροφία.
Η ικανότητα να κάνουν κάποιοι αυτές τις διακρίσεις και η βούλησή τους να τις χρησιμοποιήσουν για να ψηφίσουν, ορίζουν τους πολίτες που κατά τον Χάμπερμας υποστηρίζουν τη λειτουργία της δημοκρατίας. Προτάσσουν συνήθως το τι φταίει, κι όχι ποιος φταίει, και το τι είναι δίκαιο, όχι τι είναι σύννομο.
Στη σημερινή Ελλάδα, οι πολίτες αυτοί βρίσκονται κυρίως στο «πολιτικό κέντρο». Και αυτή είναι η απάντησή μου σε μια φίλη που αναρωτιόταν πρόσφατα τι σημαίνει πολιτικό κέντρο και αν ανήκουμε σε αυτό.
*Ο κ. Αρίστος Δοξιάδης είναι ομότιμος εταίρος στο κεφάλαιο επενδύσεων τεχνολογίας Big Pi.
