Σε προηγούμενο κείμενό μου (8 Φεβρουαρίου) αναφέρθηκα στην τεράστια πίεση που ασκεί η ψηφιακή επανάσταση στη λειτουργία της δημοκρατίας. Δεν πρόκειται για νέο φαινόμενο. Η σύγχρονη δημοκρατία βασίστηκε στη διαπλοκή της με τις μάζες, που πάντα υστερούσαν ως προς τη μόρφωση ενώ ήταν επιρρεπείς στη δημαγωγία. Ηδη από το 1835, ο Γάλλος συγγραφέας Αλεξίς ντε Τοκβίλ διαπίστωνε ότι το νεοπαγές δημοκρατικό πολίτευμα των Ηνωμένων Πολιτειών λειτουργούσε με σταθερότητα μολονότι εξαρτιόταν από την αποδοχή της πλειοψηφίας των πολιτών. Λίγο αργότερα, η δημοκρατική επανάσταση πέρασε στην Ευρώπη και πολύ σύντομα η πολλαπλή ψήφος των εύπορων και των μορφωμένων, καθώς και ο εκλογικός αποκλεισμός των φτωχών, των αμόρφωτων και των γυναικών, θεωρήθηκαν ορθά αντιδημοκρατικές και καταργήθηκαν. Ετσι, μετά τα τέλη του 19ου αιώνα, η περιορισμένη δημοκρατία των ελίτ μετατράπηκε σταδιακά στη μαζική δημοκρατία που όλοι γνωρίζουμε. Είτε αυτό οφειλόταν στο φαινόμενο της «σοφίας του πλήθους» είτε στη δημοκρατική κοινωνικοποίηση των πληθυσμών και στην άνοδο του μορφωτικού επιπέδου τους με την επέκταση της δημόσιας και υποχρεωτικής παιδείας, η δημοκρατία αποδείχθηκε συμβατή με την «εξουσία» της πλειοψηφίας. Οι εκτροπές υπήρξαν ελάχιστες μολονότι κομβικές, όπως στη Γερμανία το 1933. Σημαίνει αυτό πως η δημοκρατία θα αντέξει την ψηφιακή επέλαση της άγνοιας; Τρεις διαδικασίες τη βοηθούν.
Η πρώτη σχετίζεται με τη διαδικασία της προσαρμογής. Ενα μεγάλο τμήμα της ζημιάς που έχουν προξενήσει τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σχετίζεται με το ότι είναι κάτι καινούργιο. Αντιμέτωποι με νέα εργαλεία, οι άνθρωποι αντιδρούν αφελώς, πιστεύουν οτιδήποτε βλέπουν να γράφεται, θεωρούν πως τα bots που αναπαράγουν ψευδείς ειδήσεις ή γεμίζουν κάποια σχόλια με «λάικ» συνιστούν κάποιο μεγάλο λαϊκό ρεύμα κ.λπ. Αναπόφευκτα, ωστόσο, μαθαίνουν και προσαρμόζονται. Το πρόβλημα εδώ είναι διπλό: είναι η ταχύτητα της εκτροπής μεγαλύτερη από την ταχύτητα της προσαρμογής; Και είναι η ταχύτητα της τεχνολογικής καινοτομίας μεγαλύτερη από την προσαρμογή; Η ανάπτυξη, π.χ., των εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης συνοδεύεται από μια ισχυρή δόση εμπιστοσύνης απέναντί τους. Ομως, τα εργαλεία αυτά εξαρτώνται από το πώς «εκπαιδεύονται». Δεν είναι καθόλου δύσκολο να φανταστεί κανείς εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης που θα κατασκευάζονται με βάση διακριτά αξιακά συστήματα και θα λειτουργούν ως ξεχωριστοί κόσμοι για τους χρήστες τους, εντείνοντας έτσι την πόλωση και τον κατακερματισμό της κοινωνίας.
Η δεύτερη διαδικασία είναι ο ίδιος ο δημοκρατικός ανταγωνισμός. Στο παρελθόν, οι δημοκρατικοί θεσμοί κατάφερναν να επιστρέφουν στο σημείο ισορροπίας τους. Οι περίοδοι λαϊκισμού έδιναν συνήθως τη θέση τους σε περιόδους «σοφότερης» διακυβέρνησης: τον κάθε Ανδρέα Παπανδρέου ακολουθούσε ένας Κώστας Σημίτης (ή, για την ακρίβεια, ο Παπανδρέου του 1981 έδινε τη θέση του στον Παπανδρέου του 1993), τον κάθε Αλέξη Τσίπρα ένας Κυριάκος Μητσοτάκης (ή, για την ακρίβεια, ο Τσίπρας του Ιανουαρίου 2015 έδινε τη θέση του στον Τσίπρα του Σεπτεμβρίου 2015). Αυτό δεν σημαίνει βέβαια πως μπορούμε να παραβλέπουμε το κόστος και, κυρίως, το ρίσκο τέτοιων μετατοπίσεων.
Δεν είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης που θα κατασκευάζονται με βάση διακριτά αξιακά συστήματα και θα λειτουργούν ως ξεχωριστοί κόσμοι για τους χρήστες τους, εντείνοντας έτσι την πόλωση και τον κατακερματισμό της κοινωνίας.
Η τρίτη διαδικασία, τέλος, σχετίζεται με καινοτόμους και επιθετικές δημόσιες πολιτικές που αντιμετωπίζουν το φαινόμενο δυναμικά και κατά μέτωπον. Εδώ περιλαμβάνονται πολιτικές όπως ο ψηφιακός αλφαβητισμός, η «ψηφιακή υγιεινή» με τις μεθόδους απεξάρτησης από τις οθόνες και την απαγόρευση της πρόσβασης στα τηλέφωνα των πιο ευάλωτων ομάδων, όπως τα μικρά παιδιά, και κυρίως τα αυστηρά μέτρα ρύθμισης της αγοράς των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, που φθάνουν έως και στην απαγόρευση των παντοδύναμων αμερικανικών εταιρειών και στην ανάπτυξη εναλλακτικών «υγιών» μέσων με δημόσιες εγγυήσεις και καλές πρακτικές λειτουργίας όπως, π.χ., η απαγόρευση ανώνυμων, ψευδώνυμων και παραπλανητικών λογαριασμών.
Η ρεαλιστικά και συγκρατημένα αισιόδοξη προοπτική, με λίγα λόγια, είναι ότι οι τρεις αυτές διαδικασίες θα καταφέρουν συνδυαστικά να λειτουργήσουν προστατευτικά για τους δημοκρατικούς θεσμούς συμβάλλοντας στην ήττα της μαζικής άγνοιας.
*O κ. Στάθης Ν. Καλύβας είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης, κάτοχος της έδρας Gladstone στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.
