Δεν ξέρεις πια τι βλέπεις. Μέσα στο περιβάλλον της εικονικότητας και της τεχνητής αληθοφάνειας δεν ξέρεις ποια εικόνα είναι πιστή στην αλήθεια και ποια πλαστή. Γι’ αυτό και οι εικόνες που πλημμύρισαν την ελληνόφωνη σφαίρα των κοινωνικών δικτύων προκάλεσαν, εκτός από αντανακλαστικό δέος, και επιφυλακτικότητα σε δεύτερο χρόνο.
Καισαριανή, Πρωτομαγιά του 1944. Ο τοίχος του Σκοπευτηρίου. Οι άνδρες ταλαιπωρημένοι, αλλά όχι τσακισμένοι. Ξυρισμένα κρανία, που σημαίνουν φυλακή. Περπατούν προς τον θάνατό τους στητοί. Κάποιοι κοιτούν τον φακό – το μάτι της Ιστορίας που τους παραμονεύει.
Σε μία από τις εικόνες τα ρούχα των εκτελεσθέντων είναι πεταμένα στο χώμα. Τα πτώματα έχουν μαζευτεί στις καρότσες και κάτω έχουν απομείνει τα άδεια σακάκια, τα άδεια παντελόνια. Οι μελλοθάνατοι περνούν δίπλα από τα απομεινάρια των νεκρών συντρόφων τους για να πορευτούν προς την ίδια μοίρα.
Φαίνονται και οι δήμιοι. Τους γνωρίζεις από τις στολές τους. Ο ένας, με πηλήκιο αξιωματικού, επιβλέπει την εκτέλεση, καθώς οι ανθρώπινοι στόχοι έχουν στοιχιστεί στην αράδα.
Ενας από τους στοιχισμένους, μπροστά στον δήμιό του, υψώνει τη γροθιά του.
Τι έλεγε εκείνος, όρθιος μπροστά στις κάννες;
Τι να έλεγε εκείνη τη στιγμή; Ποιες ήταν οι τελευταίες του λέξεις; Σε ποιον τις απηύθυνε; Από ποιον περίμενε εκείνη την ώρα να τον ακούσει; Να δει τη χειρονομία του;
Αν υπάρχει κάτι «αφύσικο» σε αυτές τις εικόνες είναι ότι σε κανένα από αυτά τα πρόσωπα δεν βλέπεις φόβο. Ολοι ξέρουν τι πρόκειται να τους συμβεί. Αλλά η στάση τους και οι εκφράσεις τους ταιριάζουν μάλλον σε προαυλισμό ρουτίνας, παρά σε εκτέλεση.
Τι οφείλουμε τώρα στους άνδρες αυτών των φωτογραφιών; Οφείλουμε να μάθουμε τα ονόματά τους. Να επιστρατεύσουμε ό,τι επιστημονικό κεφάλαιο διαθέτουμε για να μελετηθούν αυτά τα τεκμήρια. Να διασταυρωθούν οι ταυτότητες των εικονιζομένων. Να (ξανα)γραφτούν οι σύντομες βιογραφίες τους – ποιοι ήταν προτού τους φυλακίσουν και τους τουφεκίσουν· ποιος τους περίμενε στο σπίτι· είχαν γράψει ημερολόγια και επιστολές από τα κελιά τους;· τι σκέφτονταν για τον θάνατο που τους περίμενε;
Οφείλουμε να μάθουμε το όνομα και την ιστορία του άνδρα που, στημένος κιόλας στα έξι μέτρα από τις κάννες, υψώνει τη γροθιά του. Η λίγη και σπάνια ζωή του διασταυρώθηκε με την Ιστορία. Γείωσε τις νεφελώδεις της έννοιες –την έννοια της «ανθρώπινης αξιοπρέπειας», την έννοια της «ελευθερίας»– με μια χειρονομία. Τις γείωσε και τις όρισε: Δεν χρειάζεται να ψάχνουμε τώρα πολλά λόγια για να τις εξηγήσουμε. Μπορούμε μόνο να δείχνουμε τη δική του γροθιά. Το δικό του όρθιο κεφάλι.
Ο,τι κι αν είπαν τα χείλη του εκείνη τη στιγμή, πριν από 82 χρόνια, το έλεγαν σ’ εμάς. Τώρα πρέπει η φωνή του να ακουστεί.
