Τίτλοι πραγματειών: «Τα πνεύματα Μ’μπάντουα και τα πλαίσια της λατρείας των: Θρησκειολογική διερεύνησις πλευρών της αφρικανικής θρησκείας». «Κύριος της Λαμπρότητος: ο Θεός των παρά το όρος Κένυα φυλών». «Μορφαί αφρικανικού τελετουργικού: Μύησις και πνευματοληψία ανατολικώς του Ρουενζόρι». Ποιος μιλάει εδώ; Προφανώς ένας επιστήμονας. Πιθανότατα θεολόγος-θρησκειολόγος. Ιερωμένος; Μάλλον απίθανο. Κι όμως. Οι μελέτες αυτές, δημοσιευμένες στα χρόνια του ’70, είναι του μακαριστού αρχιεπισκόπου Αλβανίας Αναστάσιου. Και δεν είναι οι μόνες.
Με σπάνια ανοιχτοσύνη πνεύματος και με εξαιρετικό βάθος ψυχής, ο Αναστάσιος, ενόσω διακονούσε τον χριστιανισμό στην Ουγκάντα, την Κένυα και την Τανζανία, μελέτησε διεξοδικά τις μορφές της θρησκευτικής πίστης στην Αφρική και οι εργασίες του αποτελούν αναντικατάστατα λήμματα της διεθνούς βιβλιογραφίας. Εκεί που άλλοι ιερωμένοι θα ανακάλυπταν αυτό για το οποίο ήταν εκ προοιμίου βέβαιοι, «πρωτογονισμό» και «μη πνευματικό χαρακτήρα», ο Αναστάσιος, αντιμετωπίζοντας το διαφορετικό με τίμιο σέβας και όχι με τη συνήθη περιφρόνηση, ανέδειξε την ουσία των αφρικανικών εκδοχών του θρησκευτικού φαινομένου. Με τον ίδιο σεβασμό καταπιάστηκε, σε άλλα βιβλία του, με τον βουδισμό, τον ινδουισμό και το Ισλάμ.
Πεισματικά και διά βίου αφιερωμένος στον διάλογο των θρησκειών, δεν προσερχόταν στη συζήτηση με την αλαζονεία του κατόχου της Αληθείας. Προκάλεσε έτσι την οργή όσων Ορθοδόξων φέρονται σαν αληθειοκράτες. Αδυνατώντας να κατανοήσουν τον στοχασμό και την ψυχική του ποιότητα, τον κατηγόρησαν στενόμυαλα και μικρόκαρδα σαν «αντικανονικό διαθρησκειακό συγκρητιστή» και «παραβάτη των δογμάτων της Ορθοδοξίας». Και έψεξαν σαν πρόμαχο κάποιας «παγκοσμιοποιητικής αγαπολογίας» τον άνθρωπο που ό,τι έλεγε το εννοούσε και το ζούσε.
«Ο,τι πιο ωραίο είναι ν’ αγαπάς. Εστω κι αν είσαι κουρασμένος, έστω κι αν πονάς», αυτό ήταν το «πιστεύω» του Αναστάσιου. Και το έκανε πράξη. Παντού. Στην Αθήνα, το 1973, όταν συμπαραστάθηκε έμπρακτα στους φοιτητές της Νομικής και του Πολυτεχνείου, συμμεριζόμενος τον αγώνα τους για δημοκρατία και ελευθερία. Στην τυραγνισμένη Αφρική. Και στην Αλβανία. Οπου συνέτρεξε ποικιλότροπα τους πάντες, αδιάφορος για το έθνος ή τη θρησκεία τους. Και δεν σκέφτηκε ούτε στιγμή να χρησιμοποιήσει τον αρχιεπισκοπικό θρόνο σαν δούρειο ίππο και να γίνει Παπαφλέσσας, όπως αξίωναν οι εθνικιστές ένθεν κακείθεν των συνόρων. Επειδή αγάπησε τον άνθρωπο, γι’ αυτό αγαπήθηκε ο Αναστάσιος.
