Ο ένας μαύρος φακός που έχει αφεθεί στη θέση του προστατεύει το χαλασμένο μάτι από τη συμπονετική φρίκη των άλλων. Ο αριστερός φακός που έχει αφαιρεθεί αποκαλύπτει το παλιό σπινθηροβόλο βλέμμα.
Ο Σαλμάν Ρουσντί φωτογραφίζεται για πρώτη φορά μετά τον παρ’ ολίγον θανάσιμο τραυματισμό του. Αλλά η πληγωμένη όψη του δεν είναι ηττημένη. Το χαμόγελο που απευθύνει στον φακό του New Yorker παραμένει σαρδόνιο.
Εξίσου σαρδόνιο είναι και το σχόλιο αυτοσαρκασμού, διά του οποίου ξαναπιάνει το νήμα της δύσκολης σχέσης με το κοινό του: «Πάντα πίστευα, λέει, ότι τα βιβλία μου ήταν πιο ενδιαφέροντα από τη ζωή μου. Ο κόσμος όμως φαίνεται να διαφωνεί».
Σπάνια η όντως ζωή ήταν τόσο, σωματικά, δεμένη με το έργο. Κανένα κείμενο του Ρουσντί, μετά την «επικήρυξή» του από τους αγιατολάδες το 1989, δεν μπορεί να παραδοθεί και να διαβαστεί αυτόνομο από το διάσημο πρόσωπο που το υπο-γράφει.
Και ανάποδα: Καμία ημέρα του βίου του συγγραφέα, ακόμη και η πιο ανέφελη μέσα στον ίσκιο της καταδίωξης, δεν μπορούσε να κόψει τον λώρο με το μυθιστόρημα. Ο,τι συνέβαινε –συχνά υπό τη σκηνοθεσία της θεατρικότατης προσωπικότητας– έμοιαζε να συμβαίνει μόνο επειδή έμελλε να γραφτεί.
Το τραύμα και το βλέμμα μετά το τραύμα.
Ακόμη και οι αντι-ηρωικές λεπτομέρειες, τα διαζύγια και οι οικογενειακές πικρίες γίνονταν αυτομάτως –όχι και πολύ επεξεργασμένη– ύλη της μυθοπλασίας.
Η περίπτωση Ρουσντί είναι εμβληματική όχι επειδή το πρόσωπο ήταν πάντα άμοιρο ναρκισσιστικών υπερβολών· αλλά επειδή όλο του το είναι ήταν υφασμένο πάνω σε αυτή τη διαλεκτική: Του ανθρώπου που διαδήλωνε την ελευθερία του, την ώρα που έσερνε παντού τη λογοκριτική απειλή σαν αόρατη σιδερένια μπάλα. Αψηφούσε τη φετφά που τον είχε ωστόσο ανεξίτηλα σφραγίσει.
Τώρα, αφού η αόρατη απειλή έλαβε αιματηρή κυριολεξία, ο Ρουσντί λέει ότι παλεύει με το ίδιο δίλημμα. Προσπαθεί να ξαναγράψει, αλλά δεν θέλει να αφήσει το τραύμα να επιβληθεί στην τέχνη του («λες και η επίθεση απαιτεί να γράψω για την επίθεση»). Δεν θέλει να αυτοβιογραφηθεί. Αλλά πώς πρέπει στ’ αλήθεια να αναμετρηθεί με τη βία από την οποία μόλις επέζησε; Ιστορώντας την; Ή αποσιωπώντας την;
Ισχύει μάλλον στην περίπτωσή του ο παλαιός κανόνας. Οποιος καταφέρνει να φτάσει σε μεγάλο προσωπικό βάθος, γράφει τελικά για όλους. Το πρώτο πρόσωπο δεν είναι τότε αυτοαναφορικό. Το ψυχανεμίζεται και ο τραυματίας που ψάχνει να ξαναβρεί τις λέξεις του. Η αυτοβιογραφική φωνή δεν μπορεί να είναι σε τρίτο πρόσωπο, όπως στο προηγούμενό του απομνημόνευμα. «Οταν κάποιος σου έχει μπήξει ένα μαχαίρι, την ιστορία τη γράφεις σε πρώτο πρόσωπο».
Δεν βρήκε μόνο τον Ρουσντί εκείνο το μαχαίρι.
