Αν ψάχνουμε για αγγέλους ή αγίους, δεν θα τους βρούμε στον πλανήτη με το όνομα Ιστορία. Δηλαδή στον πλανήτη Γη. Εδώ, μαζί με τον χρόνο πέρασαν πολλοί «μεγάλοι» ή «τρισμέγιστοι». Πολλοί δηλαδή που τιμήθηκαν με τον τίτλο του «μεγάλου» από τους εύπιστους συγχρόνους τους. Οι κατοπινές γενιές όμως δεν έχουν κανέναν λόγο να μη φερθούν ασεβώς απέναντι στους αγιογραφηθέντες. «Ασέβεια» εν προκειμένω είναι η κριτική ελευθερία. Εκείνη που επιμένει ότι καμιά μεγαλοσύνη δεν είναι άμοιρη μικρότητας, πνευματικής και ψυχικής. Μέγας Αλέξανδρος, Μέγας Κωνσταντίνος, Μέγας Θεοδόσιος, Μέγας Κάρολος (ο Καρλομάγνος), Μέγας Πέτρος, Μεγάλη Αικατερίνη, Μέγας Ναπολέων… Πόση σκουριά στ’ αγάλματά τους. Η σκουριά του πραγματικού ανθρώπου, που ακόμα κι αν «σφραγίζει την Ιστορία», δεν παύει να είναι γέννημά της. Οχι πατέρας της. Και ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, γέννημα της Ιστορίας ήταν. Οσοι δογματικοί νοσταλγοί πιστεύουν πως η ΕΣΣΔ διαλύθηκε εξαιτίας του, εξαιτίας ενός «προδότη» (άλλος ένας στη μακρά αλυσίδα που κατασκεύασαν τα ανά τον κόσμο κομματικά δικαστήρια), και όχι επειδή ουδείς λαός στους κόλπους της την εννοούσε σαν ένωση ισοδύναμων εθνών, που άξιζε να την υπερασπίσει, και ουδείς επίσης έβλεπε οτιδήποτε το σοβιετικό ή σοσιαλιστικό στη λειτουργία της, που όφειλε να το υπερασπίσει, συνεχίζουν να διαβάζουν την Ιστορία κρατώντας ανάποδα τις σελίδες της. Ο Γκορμπατσόφ, και όσοι συμμερίζονταν τις ιδέες του, μάλλον λίγοι, κατανόησαν ό,τι απέφευγε να δει καταπρόσωπο το Κόμμα-Θρησκεία και τη νομενκλατούρα: εξουσίες που αδυνατούν να προσφέρουν τα χρειώδη στους πολίτες, παρά την «υπερκάλυψη» αλλεπάλληλων «πεντάχρονων», είναι ετοιμόρροπες, κι ας νιώθουν πανίσχυρες. Κι όταν σαν περισσότερο αναγκαίο απ’ όλα τα αναγκαία αρχίσει να εννοείται η ελευθερία, τότε οι εξεγέρσεις είναι μοιραίες. Και μοιραία αιματηρές.
Η φιλειρηνική πολιτική του Γκορμπατσόφ, που οδήγησε στη συνθήκη περιορισμού των πυρηνικών οπλοστασίων, έδωσε μια καλή ανάσα στην οικουμένη, που τώρα με τη Ζαπορίζια κατανοεί τι σημαίνει «πυρηνικός κίνδυνος» και πόσο εφιαλτικά εύκολο είναι να καταντήσουμε παρανάλωμα της πύρινης βλακείας. Ταυτόχρονα, η έστω ασαφής πολιτική της γκλάσνοστ και της περεστρόικα ενέπνευσε τη μη σταλινική ευρωπαϊκή Αριστερά, που δεν είχε κανέναν λόγο να πιστεύει ότι τα ανελεύθερα ανατολικά καθεστώτα ήταν σοσιαλιστικά. Το 1989 δεν ιδρύθηκε ο Συνασπισμός της Αριστεράς και της Προόδου;
