Ο τόπος από τον οποίο μας φτάνουν τις τελευταίες ημέρες «αρχαίες» εικόνες του πολέμου –εικόνες από τα έγκατα της ευρωπαϊκής μνήμης– υπέστη και τους δύο ολοκληρωτισμούς του εικοστού αιώνα. Πρώτα ο Στάλιν και ο κόκκινος λιμός. Μετά ο Χίτλερ. Μετά πάλι ο Στάλιν. Μήπως όμως αυτοί οι συνειρμοί είναι παρατραβηγμένοι; Μήπως υποπίπτουμε πάλι στον τυφλό αυτοματισμό, να αναθεματίζουμε ό,τι αποστρεφόμαστε σαν «ναζισμό»;
Το 2018, ένας Αμερικανός ιστορικός που έχει αφιερώσει την έρευνά του στην αιματηρή ιστορία της Ανατολικής Ευρώπης, ο Τίμοθι Σνάιντερ, έγραψε ένα βιβλίο που φιλοδοξούσε να αναλύσει με ιστορικούς όρους όχι το μακρινό παρελθόν, αλλά το παρόν. Το βιβλίο λεγόταν «Ο Δρόμος προς την Ανελευθερία» και συνιστούσε μια δυσοίωνη ανατομία του καθεστώτος του Πούτιν. Για τον Σνάιντερ, ο Πούτιν δεν είχε μόνο εδραιώσει τυραννικά την κυριαρχία του στη χώρα του. Είχε υιοθετήσει και μια αυτοκρατορική ιδεολογία που τον είχε καταστήσει διαβρωτική απειλή για τη Δύση.
Ο ιστορικός που είχε διαβάσει από νωρίς τον Πούτιν.
Ηδη, όταν ο Σνάιντερ έγραφε το βιβλίο του, ο Πούτιν είχε προλάβει να εισβάλει στη Γεωργία και την Ουκρανία· να υποδαυλίσει τις φυγόκεντρες τάσεις της Βρετανίας στο Brexit· να αβαντάρει την εκλογή του Τραμπ. Την τεχνολογία της διαδικτυακής χάλκευσης των γεγονότων, που είχε πρώτα χρησιμοποιήσει στην Ουκρανία, την έστρεψε προς την Ευρώπη και την Αμερική, με ακόμη μεγαλύτερη επιτυχία.
Τέσσερα χρόνια πριν από την εισβολή στην Ουκρανία, ο Αμερικανός ιστορικός είχε διαγνώσει την ολοκληρωτική ιδεολογία του Κρεμλίνου. Τότε, οι ανησυχαστικοί ισχυρισμοί του έμοιαζαν σαν υπερβολή ενός εμμονικού. Σήμερα, το ίδιο ανάγνωσμα φαίνεται ανατριχιαστικά προφητικό.
Κανένας Ευρωπαίος δεν μπορεί να πει ότι δεν είχε προειδοποιηθεί για αυτό που παρακολουθεί τις τελευταίες δύο εβδομάδες στις οθόνες. Μας είχαν προειδοποιήσει οι φωνές της Ανατολικής Ευρώπης, που, έχοντας ζήσει μισόν αιώνα στη σκιά του ολοκληρωτισμού, ήξεραν να αναγνωρίζουν τα ίχνη του. Μας είχαν προειδοποιήσει εκείνοι που είχαν γράψει την ιστορία και την έβλεπαν επί μία δεκαετία να επαναλαμβάνεται.
