Η αντωνυμία «αυτός», ως πρώτο συνθετικό, υπηρετεί την εξαιρετική δημιουργικότητα της ελληνικής γλώσσας σε όλες τις εποχές της. Αίφνης, στη «Συναγωγή νέων λέξεων υπό λογίων πλασθεισών από της Αλώσεως μέχρι των καθ’ ημάς χρόνων» του Στέφανου Κουμανούδη, ανάμεσα στις 60.000 νεόπλαστες λέξεις είναι δεκάδες όσες έχουν πρώτο συνθετικό το «αυτός». Ορισμένες μάλλον θα τις θεωρούσαμε αρχαίες: αυθυποβολή, αυτοσεβασμός, αυτοστιγμεί. Προφανώς για να θέσει κάποιο όριο στη λεξιπλασία, ο Δημ. Καμπούρογλου επινόησε το 1893 τη λέξη «αυθαιρετόγλωσσοι»: «δημιουργοί λέξεων του κεφαλιού».
Πολλά αρχαιοελληνικά δημιουργήματα υπάρχουν πλέον μόνο στα λεξικά. Δεν λέμε πια «αυτοστοματί», «με το ίδιο του το στόμα» δηλαδή. Ούτε αποκαλούμε «αυτοφίλαυτο» τον παραδομένο στη φιλαυτία. Κρίμα. Ο μονολεκτικός ορισμός του απόλυτου ναρκισσισμού έχει το γούστο του. Τον χρωστάμε δε σε συγγραφέα που από την αραμαϊκή γλώσσα μετανάστευσε στην ελληνική: τον Ιουδαίο ιστορικό Φλάβιο Ιώσηπο, του 1ου αιώνα μ.Χ.
Γα να θεραπεύσω τη γλωσσική νοσταλγία, αναζήτησα παραδείγματα χρήσης της λέξης «αυτοσκοπός», που τάραξε την πολιτική σκηνή. Μυστήρια πράγματα: Σε τέσσερα λεξικά δεν υπάρχει κανένα παράδειγμα όπου η συγκεκριμένη λέξη να έχει θετικό περιεχόμενο. Μυστήρια πράματα Νο 2: Και τα τέσσερα λεξικά δίνουν παράδειγμα όπου ο αυτοσκοπός συνδέεται με το χρήμα. Ενα τρίτο μυστήριο, φιλολογικής τάξεως, είναι η απουσία του λήμματος «αυτοσκοπός» στα Λεξικά Δημητράκου και Σταματάκου.
Εχουμε λοιπόν και λέμε: Λεξικό Τριανταφυλλίδη: «Το χρήμα είναι μέσο, δεν είναι αυτοσκοπός». Λεξικό Κριαρά: «Το χρήμα ήταν γι’ αυτόν αυτοσκοπός και όχι μέσο». Λεξικό Μπαμπινιώτη: «Η απόκτηση χρημάτων δεν αποτελεί αυτοσκοπό, αλλά μέσο για να ζήσει κανείς». Λεξικό της Ακαδημίας: «Το χρήμα από μέσο έχει μετατραπεί σε αυτοσκοπό».
Λεξικογραφικός αυτοματισμός; Μάλλον αποτύπωση της διάχυτης πίστης πως ο αυτοσκοπός, συχνά ένα μέγα πρόσχημα, είναι κάτι κακό, ικανό να φθείρει αντιστάσεις και να διαφθείρει συνειδήσεις. Και δυστυχώς, οι μετά προμηθειών «αγορές του αιώνα» έχουν αποδειχθεί ολισθηρό πεδίο.
Τα λεξικά μας, πάντως, μπορούν να προσθέσουν το εξής παράδειγμα: «Το “παρών” στη Βουλή είναι απολίτικος αυτοσκοπός». Οποιος κι αν το λέει, ο ΣΥΡΙΖΑ προχθές, οι άλλοι άλλοτε. Δεν δηλώνει μόνο αμηχανία και άρνηση πολιτικής τοποθέτησης, αλλά και κουτοπονηριά: «Είμαι και δεν είμαι». Εμ, δεν γίνεται. Το είπε ο Σωκράτης.
