Σχεδόν τα δύο τρίτα των παιδιών 5 έως 12 ετών, το 80% των παιδιών από 9 έως 12 ετών και το 60%-80% των εφήβων και νεαρών ενηλίκων από 13 έως 29 ετών παγκοσμίως χρησιμοποιούν ακουστικά (ασύρματα ή ενσύρματα). Συχνή χρήση τους κάνουν και οι ηλικιακές ομάδες 30-49 ετών και 50-79 ετών, σύμφωνα με στοιχεία του Statista.com. Η παγκόσμια αγορά ακουστικών αναμένεται να φτάσει στα 78,4 δισ. δολάρια μέχρι το 2033. Κανένα από τα παραπάνω στοιχεία δεν αποτελεί έκπληξη για οποιονδήποτε κάτοικο του πλανητικού μας χωριού με στοιχειώδη κοινωνική ζωή. Παντού γύρω μας άνθρωποι κυκλοφορούν, εργάζονται, γυμνάζονται, χαλαρώνουν, ψυχαγωγούνται φορώντας ακουστικά. Μπορεί αυτό να είναι πρόβλημα;
Πώς επηρεάζουν
Μπορεί η χρήση ακουστικών να επηρεάσει την υγεία των αυτιών; «Μπορεί· με δύο τρόπους», απαντάει ο Ιωάννης Αθανασόπουλος, πρόεδρος της Πανελλήνιας Παιδο-Ωτορινολαρυγγολογικής Εταιρείας, διευθυντής του Τμήματος Ωτολογίας, Ακοολογίας και Νευροωτολογίας Παίδων και Μονάδας Κοχλιακών Εμφυτεύσεων του Παιδιατρικού Κέντρου Αθηνών. «Ο πρώτος αφορά την ακοή. Ο δεύτερος αφορά τον ίδιο τον έξω ακουστικό πόρο, δηλαδή το δέρμα και το μικροπεριβάλλον μέσα στο αυτί. Αυτό που πρέπει να διευκρινιστεί από την αρχή είναι ότι δεν είναι τα ακουστικά ως συσκευή που βλάπτουν, αλλά ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιούνται».
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, ο κίνδυνος εξαρτάται από τη συνολική ηχητική έκθεση, δηλαδή από την ένταση, τη διάρκεια και τη συχνότητα της έκθεσης. «Ενδεικτικά, τα 80 dB θεωρούνται σχετικά ασφαλή έως περίπου 40 ώρες την εβδομάδα, ενώ στα 90 dB ο αντίστοιχος χρόνος περιορίζεται περίπου στις 4 ώρες την εβδομάδα. Αυτό σημαίνει ότι η πολύωρη χρήση πράγματι παίζει ρόλο, ωστόσο δεν είναι ο μόνος ούτε ο σημαντικότερος παράγοντας. Η πολύωρη χρήση σε χαμηλή ή μέτρια ένταση δεν έχει την ίδια επιβάρυνση με τη χρήση σε υψηλή ένταση. Εκείνο που είναι πραγματικά επικίνδυνο είναι η παρατεταμένη ακρόαση σε δυνατή ένταση, ιδιαίτερα όταν επαναλαμβάνεται καθημερινά», διευκρινίζει ο κ. Αθανασόπουλος.
Πώς μετράμε την ένταση – Αν το παιδί φοράει ακουστικά και δεν μπορεί να ακούσει όταν του μιλάει κάποιος από κοντινή απόσταση, τότε η ένταση είναι πιθανότατα υπερβολική, εξηγεί ο Ιωάννης Αθανασόπουλος, πρόεδρος της Πανελλήνιας Παιδο-Ωτορινολαρυγγολογικής Εταιρείας.
«Η κακή χρήση των ακουστικών συνδέεται με επιπτώσεις στο αυτί όσο και με μη ακουστικές επιπτώσεις στην υγεία, όπως λ.χ. ενόχληση, διαταραχές ύπνου, καρδιαγγειακές παθήσεις και εξασθένηση της γνωστικής απόδοσης στα παιδιά. Οι αρνητικές επιπτώσεις των ακουστικών, ειδικά στην ακοή, υπολογίζονται σε ποσοστό 12% παγκοσμίως», προσθέτει ο Μιχάλης Κατωτομιχελάκης, καθηγητής ΩΡΛ Ιατρικής Σχολής Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, διευθυντής Πανεπιστημιακής ΩΡΛ Κλινικής Πανεπιστημιακού Γενικού Νοσοκομείου Αλεξανδρούπολης.
Τα σημάδια βλάβης
«Τα πρώτα σημάδια βλάβης είναι συνήθως οι εμβοές, το αίσθημα πληρότητας ή η προσωρινή πτώση της ακοής, καθώς και η δυσκολία κατανόησης της ομιλίας σε θορυβώδες περιβάλλον. Το κρίσιμο είναι ότι αυτή η βλάβη δεν γίνεται πάντα άμεσα αντιληπτή. Αντιθέτως, μπορεί να εγκαθίσταται σταδιακά και σιωπηλά με την πάροδο του χρόνου», σημειώνει ο κ. Αθανασόπουλος. Στην περίπτωση των earplugs δε, η παραμονή τους στον έξω ακουστικό πόρο αυξάνει την υγρασία, τη θερμότητα και την τοπική τριβή, με αποτέλεσμα να εμφανίζονται ερεθισμοί, κνησμός, δερματίτιδες, εξωτερική ωτίτιδα. Σε ό,τι αφορά την τελευταία, ο κ. Κατωτομιχελάκης επισημαίνει ότι «μελέτες έχουν δείξει αύξηση του αριθμού των βακτηριδίων έως και 11 φορές από χρήση βρώμικων ακουστικών» και προσθέτει ότι η μη σωστή τοποθέτηση των ακουστικών στο αυτί μπορεί να προκαλέσει δερματικούς ερεθισμούς, μικρές πληγές, πόνο και δυσφορία.
Ο κ. Αθανασόπουλος δε, επισημαίνει έναν αρκετά υποτιμημένο κίνδυνο. «Ιδιαίτερα επιβαρυντική είναι η χρήση ακουστικών σε θορυβώδες περιβάλλον, όπως στον δρόμο, στο μετρό, στο γυμναστήριο ή στο αεροπλάνο. Σε αυτές τις συνθήκες ο χρήστης συνήθως αυξάνει ασυναίσθητα την ένταση προκειμένου να καλύψει τον εξωτερικό θόρυβο. Eτσι αυξάνεται σημαντικά η συνολική ηχητική δόση και, μαζί με αυτήν, ο κίνδυνος βλάβης».
Ο κ. Κατωτομιχελάκης τονίζει ότι στις αρνητικές συνέπειες της μη ορθής χρήσης ακουστικών συγκαταλέγονται «η πνευματική κόπωση και η δυσκολία στη συγκέντρωση αν χρησιμοποιηθούν για πολλές ώρες συνεχόμενα (>2 ώρες) ή σε υψηλή ένταση. Επίσης, η συχνή χρήση φαίνεται να συνδέεται με φαινόμενα διάσπασης της προσοχής και ψυχολογικές επιδράσεις, διότι η εξάρτηση από αυτά δημιουργεί ένα είδος εθισμού και επακόλουθη κοινωνική απομόνωση. Ειδικά στα παιδιά οι υποτιθέμενοι μηχανισμοί για τις επιπτώσεις του θορύβου στη γνωστική λειτουργία περιλαμβάνουν δυσκολίες επικοινωνίας, μειωμένη προσοχή, αυξημένη διέγερση, μαθησιακή αδυναμία, απογοήτευση, ενόχληση από τον θόρυβο και συνέπειες της διαταραχής του ύπνου στην απόδοση».
Κεφαλής ή earplugs;
Γενικά, τα ακουστικά κεφαλής θεωρούνται πιο «φιλικά» για τον έξω ακουστικό πόρο, γιατί συνδέονται λιγότερο συχνά με ερεθισμούς ή εξωτερικές ωτίτιδες. Για την ακοή, ωστόσο, δεν υπάρχει αθώος τύπος ακουστικών. «Ο σημαντικότερος παράγοντας δεν είναι τόσο ο τύπος της συσκευής, όσο το αν επιτρέπει στον χρήστη να ακούει σε χαμηλότερη ένταση. Υπό αυτήν την έννοια, τα ακουστικά με ενεργή ακύρωση θορύβου (noise-cancelling) θεωρούνται πρακτικά ασφαλέστερα, επειδή μειώνουν την ανάγκη αύξησης της έντασης σε θορυβώδες περιβάλλον», σημειώνει ο κ. Αθανασόπουλος, ο οποίος συμβουλεύει «να πάψουμε να βλέπουμε μόνο τον χρόνο χρήσης και να δίνουμε μεγαλύτερη σημασία στην ένταση. Η μεγαλύτερη βλάβη συνδέεται με τον δυνατό ήχο. Αρα ο χρήστης πρέπει να επιλέγει την ελάχιστη ένταση που του επιτρέπει να ακούει καθαρά και άνετα». Συνιστά δε να γίνονται αρκετά διαλείμματα στη χρήση ακουστικών και να μην αγνοεί κανείς τα συμπτώματα. «Εμβοές μετά τη χρήση, πόνος, κνησμός, αίσθημα πίεσης, έκκριση από το αυτί ή υποψία πτώσης της ακοής δεν είναι “λεπτομέρειες”. Είναι λόγος για να σταματήσει η χρήση τους και να γίνει ιατρικός έλεγχος», τονίζει.
Για τα παιδιά
Περισσότερο αυστηρές είναι οι συστάσεις των επιστημόνων σε ό,τι αφορά τα παιδιά και τους εφήβους, που συχνά δεν αναγνωρίζουν πότε ένα επίπεδο ήχου είναι επικίνδυνο, γι’ αυτό και χρειάζονται εκπαίδευση, επίβλεψη και όρια. «Δεν υπάρχει ένα παγκόσμιο, απόλυτο ηλικιακό όριο που να λέει “από τα τόσα χρόνια και πάνω επιτρέπονται”», διευκρινίζει ο κ. Αθανασόπουλος. «Η σωστότερη απάντηση είναι ότι όσο μικρότερο είναι το παιδί, τόσο πιο προσεκτική πρέπει να είναι η χρήση. Στα μικρά παιδιά η χρήση πρέπει να είναι σύντομη, σε χαμηλή ένταση και με επίβλεψη ενηλίκου. Στα μεγαλύτερα παιδιά και στους εφήβους χρειάζεται συστηματική εκπαίδευση για ασφαλή ακρόαση, γιατί εκεί ακριβώς παρατηρείται πολύ συχνά η συνήθεια της υψηλής έντασης, ιδίως με κινητά, βίντεο και παιχνίδια. Ενα πολύ πρακτικό κριτήριο που προτείνει η παιδιατρική βιβλιογραφία είναι το εξής: αν το παιδί φοράει ακουστικά και δεν μπορεί να ακούσει όταν του μιλάει κάποιος από κοντινή απόσταση, τότε η ένταση είναι πιθανότατα υπερβολική».
Πότε ωφελούν
Μήπως όμως υπάρχουν και θετικές πλευρές στη χρήση ακουστικών; «Μπορούν να βελτιώσουν τη συγκέντρωση σε θορυβώδες περιβάλλον, να διευκολύνουν τη μελέτη ή την εργασία, να επιτρέψουν πιο ιδιωτική ακρόαση και σε ορισμένες περιπτώσεις να μειώσουν τη συνολική έκθεση σε περιβαλλοντικό θόρυβο», εξηγεί ο κ. Αθανασόπουλος. «Σε άλλες περιπτώσεις, τα ακουστικά είναι εργαλείο πρόσβασης. Χρησιμοποιούνται στην εκπαίδευση, στην εξ αποστάσεως επικοινωνία, σε πλατφόρμες μάθησης, σε θεραπείες, ακόμη και σε δοκιμασίες ακοής».
Επίσης, υπάρχουν παιδιά για τα οποία τα ακουστικά είναι εξαιρετικά χρήσιμα, όπως «αυτά που χρησιμοποιούν εκπαιδευτικά ή υποστηρικτικά ακουστικά συστήματα, παιδιά που χρειάζονται πρόσβαση σε ειδικό ψηφιακό ή ακουστικό υλικό, αλλά και παιδιά με αυξημένη ευαισθησία στον θόρυβο ή δυσκολία συγκέντρωσης σε περιβάλλον με πολλά ερεθίσματα. Σε αυτές τις περιπτώσεις, τα ακουστικά μπορεί να διευκολύνουν τη μάθηση, την ηρεμία και τη λειτουργικότητα», υπογραμμίζει ο κ. Αθανασόπουλος και καταλήγει ότι «η σωστή επιστημονική θέση δεν είναι “τα ακουστικά κάνουν κακό”, αλλά “τα ακουστικά είναι χρήσιμο εργαλείο που πρέπει να χρησιμοποιείται σωστά”».
Πώς τα καθαρίζουμε
«Πρέπει να τα καθαρίζουμε τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα. Ο καθαρισμός περιλαμβάνει πλύση με νερό, σαπούνι και οινόπνευμα», σημειώνει ο κ. Κατωτομιχελάκης. «Επίσης, απομακρύνουμε πιθανά ξένα σωματίδια με μία απλή μπατονέτα. Πολύ σημαντικό είναι πριν χρησιμοποιηθούν να έχουν στεγνώσει πλήρως, διότι υπάρχει κίνδυνος μυκητιασικών λοιμώξεων».
Συμβουλές ορθής χρήσης
1. Επιλέγουμε το κατάλληλο ακουστικό ανάλογα με τη χρήση
• Για εργασία και συγκέντρωση προτιμώνται τα ακουστικά που απομονώνουν εξωτερικούς ήχους (active noise cancellation).
• Για διασκέδαση προτιμώνται τα headphones που καλύπτουν όλο το αυτί.
• Για τον ύπνο τα earplugs, που τοποθετούνται εντός του έξω ακουστικού πόρου.
• Ειδικά στην εργασία, το βάρος τους να μην υπερβαίνει τα 300 γραμμάρια λόγω καταπόνησης του αυχένα σε πολύωρη χρήση.
2. Ο κανόνας
• Να εφαρμόζεται ο μνημονικός κανόνας 60/60. Να μην υπερβαίνει, δηλαδή, η ένταση τα >60 db για περισσότερρα από 60 συνεχόμενα λεπτά. Να θυμόμαστε πρακτικά ότι η ένταση του ήχου πρέπει να είναι τέτοια που να μην ακούγεται σε κάποιον που κάθεται δίπλα μας. Η ένταση της φωνής μας κατά την ομιλία είναι περίπου 40 db. Μετά να ακολουθεί διάλειμμα τουλάχιστον 60 λεπτών.
• Προσεκτική τοποθέτηση των ακουστικών που εισέρχονται εντός του έξω ακουστικού πόρου για αποφυγή τραυματισμών.
• Επιμελής καθαρισμός και τήρηση των κανόνων υγιεινής για αποφυγή μολύνσεων.
• Να αποφεύγονται στον δρόμο ή στην οδήγηση για λόγους ασφαλείας.
