Η ΧΡΥΣΑΝΘΗ ΖΑΝΤΙΩΤΗ, στην Αυστραλία, βρήκε μετά τον θάνατο της μητέρας της δύο δεσμίδες επιστολών. Η μία έγραφε «από τον Νικ στην Πόπη» και η άλλη «από την Πόπη στον Νικ». Ο Νικ, ο πατέρας της, είχε φύγει πρώτος από τα Κύθηρα για την Αυστραλία, όπου ένας θείος του διατηρούσε καφέ σε μια μικρή επαρχιακή πόλη της Κουινσλάνδης. Η Πόπη, που αλληλογραφούσε μαζί του, κάποια στιγμή τον ακολούθησε. Το ζευγάρι παντρεύτηκε το 1955. Η κόρη τους, γεννημένη στην Αυστραλία από Κυθήριους γονείς, καλλιτέχνιδα και συνεπιμελήτρια της έκθεσης «ΝΟΣΤΟΙ | Homecomings: Stories of the Ionian Island Diaspora in Queensland», σχολιάζει σήμερα στην «Κ» ότι η μητέρα της είχε ίσως ρομαντικοποιήσει εκείνο το ταξίδι.
«Είχε δει χολιγουντιανές ταινίες στους θερινούς κινηματογράφους της Αθήνας και μπορεί να φανταζόταν την αναχώρησή της σαν σκηνή από ταινία, με τον αγαπημένο της να την περιμένει στην άλλη άκρη του κόσμου». Η πραγματικότητα ωστόσο υπήρξε πολύ διαφορετική. «Εφτασε σε μια πολύ μικρή επαρχιακή πόλη, που δεν είχε καν αποχετευτικό σύστημα», λέει η κυρία Ζαντιώτη.
«Τρεις μήνες μετά την άφιξή της, η πόλη πλημμύρισε. Η Πηνελόπη κρατιόταν από ένα σχοινί, ενώ το νερό παρέσυρε τα παπούτσια και τα ρούχα της. Βρέθηκε σε έναν κόσμο πολύ μακριά από τα Κύθηρα και από την Αθήνα, τις δύο πόλεις που γνώριζε και που δεν ήθελε σε καμία περίπτωση να ξεχάσει». Η ιστορία της μητέρας της συμπυκνώνει στον πυρήνα της όσα επιχειρεί να φωτίσει η έκθεση που φιλοξενείται στο Μουσείο Αρχαιοτήτων RD Milns του Πανεπιστημίου της Κουινσλάνδης, στο Μπρίσμπεϊν: τις ζωές ανθρώπων που μετανάστευσαν στην Αυστραλία από τα ελληνικά νησιά Κέρκυρα, Παξούς, Λευκάδα, Ιθάκη, Κεφαλονιά, Ζάκυνθο και Κύθηρα τον 19ο και τον 20ό αιώνα.
Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΠΗΝΕΛΟΠΗΣ
«Η μητέρα μου τουλάχιστον τον γνώριζε έστω και αμυδρά τον πατέρα μου. Αλλες γυναίκες έφταναν στην Αυστραλία για να παντρευτούν άνδρες που είχαν δει μόνο σε φωτογραφία. Κάποιες δεν προλάβαιναν καλά καλά να πατήσουν το πόδι τους στην αυστραλιανή γη. Τις περίμεναν, τις έντυναν νύφες και τις πάντρευαν με τον άνθρωπο που τις περίμενε», λέει η κυρία Ζαντιώτη. «Για εμένα ήταν πολύ σημαντικό να μην ακολουθήσουμε στην έκθεση το γνώριμο, ανδροκεντρικό νήμα με τον ήρωα, εξερευνητή Οδυσσέα. Αυτό έχει ξαναγίνει. Αν θέλουμε να πούμε την ιστορία της μετανάστευσης ισορροπημένα, τότε πρέπει να μάθουμε και την ιστορία της Πηνελόπης».
Η μητέρα της όταν έβλεπε ανθρώπους να φεύγουν από τα Κύθηρα έλεγε: «Δεν μπορώ να κοιτάζω τη θάλασσα, γιατί ξέρω ότι δεν θα γυρίσουν πίσω». Μέχρι που έφυγε και η ίδια. Η ζωή της στην Κουινσλάνδη δεν διέφερε από εκείνη πολλών γυναικών της ελληνικής μετανάστευσης. Εμαθε μόνη της αγγλικά διαβάζοντας κάθε μέρα την εφημερίδα. «Αγάπησε την Αυστραλία και δημιούργησε φιλίες με τους γείτονες και τους ανθρώπους γύρω της. Πριν πεθάνει, διάβαζε στα αγγλικά το “Μαντολίνο του Λοχαγού Κορέλι”. Ταυτόχρονα, κράτησε ζωντανή την ελληνική καθημερινότητα μέσα στο σπίτι», διηγείται η κυρία Ζαντιώτη.
«ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΤΡΩΝΕ ΣΚΟΥΛΗΚΙΑ»
Οι Ιόνιοι μετανάστες της Κουινσλάνδης δραστηριοποιήθηκαν σε μεγάλο βαθμό στους κλάδους των υπηρεσιών και ιδιαίτερα στον χώρο της εστίασης. Ετσι και οι γονείς της διατηρούσαν καφέ που πρόσφερε και φαγητό δίπλα σε κινηματογράφο. «Στις μικρές επαρχιακές πόλεις, σαν αυτή που ζούσαμε εμείς, υπήρχαν παμπ, χώροι δηλαδή που σύχναζαν κυρίως άνδρες. Τα ελληνικά καφέ πρόσφεραν κάτι διαφορετικό: έναν χώρο όπου μπορούσε να πάει μια ολόκληρη οικογένεια. Και ήμασταν ανοιχτά από τα χαράματα μέχρι τα μεσάνυχτα». Σιγά σιγά, οι Αυστραλοί πελάτες άρχισαν να γνωρίζουν και ελληνικά φαγητά. Με χιούμορ, θυμάται ιστορίες παιδιών που γύριζαν σπίτι και έλεγαν στις μητέρες τους ότι «οι Ελληνες τρώνε σκουλήκια», επειδή δεν είχαν ξαναδεί σπαγγέτι.
– Αντίτυπο του ελληνικού βιβλίου μαγειρικής «Η Νέα Ζαχαροπλαστική και Μαγειρική του Ελληνικού Σπιτιού», δεμένο με προστατευτικό πλεκτό κάλυμμα.
– Θήκη για φλιτζανάκια καφέ από τα Κύθηρα, περίπου του 19ου αιώνα.
– Πιάτο από το «Astoria Café».
– Φωτογραφία του εσωτερικού του «Astoria Café» από τη συλλογή της Πολιτειακής Βιβλιοθήκης της Κουινσλάνδης.
Σύμφωνα με τον Τζέιμς Ντόναλντσον, επιμελητή του Μουσείου Αρχαιοτήτων RD Milns, η μετανάστευση από τα Ιόνια Νησιά προς την Κουινσλάνδη αρχίζει ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, αυξάνεται μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και εντείνεται ιδιαίτερα μετά τους σεισμούς του 1953. «Τα νησιά που εκπροσωπούνται περισσότερο στην έκθεση είναι τα Κύθηρα και η Ιθάκη, επειδή από αυτά υπήρξε σημαντική μεταναστευτική ροή προς την περιοχή». Στην περίπτωση πολλών Ιθακησίων, εξηγεί, η καταστροφή του 1953 έπαιξε καθοριστικό ρόλο, ενώ στην περίπτωση των Κυθηρίων, η οικονομική δυσκολία υπήρξε βασικός παράγοντας. Η έκθεση περιλαμβάνει περισσότερα από 80 αντικείμενα, έγγραφα, φωτογραφίες και προφορικές μαρτυρίες, όλα προερχόμενα από τις ίδιες τις οικογένειες και την κοινότητα.
«Συνεργαστήκαμε για τρία χρόνια με τις ελληνικές κοινότητες. Μετά τη διεξαγωγή περισσότερων από είκοσι συνεντεύξεων, εντοπίσαμε κοινές θεματικές που επανέρχονταν στις αφηγήσεις των μελών της διασποράς: το ταξίδι και η μετανάστευση, η ομορφιά και η αγάπη, ο μύθος και η θρησκεία, το σπίτι και η κοινότητα. Μία από τις συγκινητικές ιστορίες που ξεχωρίσαμε ήταν εκείνη του Γιάννη Μανωλάτου, ο οποίος μετανάστευσε στο Κουινσλάνδη το 1960 από την Ιθάκη. Η επιθυμία του ήταν να μαζέψει γρήγορα χρήματα για να μπορέσει να μεταναστεύσει και η οικογένεια του. Ετσι, έφερε μαζί του ένα ειδικό εργαλείο που είχε, ένα βαρίδι στάθμης, και με αυτό ανακαίνισε πολλά σπίτια στο Μπρίσμπεϊν».
Και οι δύο γονείς μου είχαν τη λαχτάρα της επιστροφής. Μόνο όταν επισκέπτονταν τα Κύθηρα χαμογελούσαν πραγματικά.
Ξεχωριστή θέση για τον κύριο Ντόναλντσον έχει και η ιστορία της Ερίν Ροσέτι-Πισάνος, που το 1955-56, όταν ήταν 18 ετών, πέρασε έναν χρόνο στην πατρίδα της, τα Μητάτα Κυθήρων. «Οταν επέστρεψε στην Κουινσλάνδη έφερε μαζί της μια αναμνηστική πέτρα από το χωριό Αβλέμονας και ένα ποίημα γραμμένο στα ελληνικά από συγγενή της. Το ποίημα μιλούσε για τον χρόνο της στα Κύθηρα, για τη λύπη του αποχωρισμού και για την ελπίδα ότι θα επιστρέψει ξανά στο νησί των προγόνων της».
Αντίστοιχα και για την κυρία Ζαντιώτη, τα Κύθηρα δεν ήταν μια αφηρημένη καταγωγή. Στον τοίχο κρεμόταν μια μεγάλη φωτογραφία της Παναγίας Μυρτιδιώτισσας, τραβηγμένη από τον θείο της. Η ελληνική ταυτότητα υπήρχε ακόμη στις νηστείες, στις γιορτές, στα φαγητά, στον λαχανόκηπο του πατέρα της. «Ξέραμε τι τρώει κανείς στην Ελλάδα τον χειμώνα και τι τρώει το καλοκαίρι», λέει γελώντας. «Πρώτα φορά επισκέφτηκα τα Κύθηρα σε ηλικία δέκα χρόνων, ταξιδέψαμε με το πλοίο “Πατρίς”». Ο πατέρας της ήθελε τα παιδιά του να δουν επιτέλους τον τόπο για τον οποίο άκουγαν τόσα χρόνια. «Πριν πεθάνει στην Αυστραλία, έλεγε ότι ήθελε να ταφεί στο νησί του, μαζί με τη μητέρα του. Και οι δύο γονείς μου είχαν τη λαχτάρα της επιστροφής. Μόνο όταν επισκέπτονταν τα Κύθηρα χαμογελούσαν πραγματικά», λέει.
Η ίδια βλέπει παρόμοια έκφραση στα πρόσωπα και άλλων ανθρώπων της κοινότητας όταν επιστρέφουν στα νησιά τους. Το 1978 επισκέφτηκε το νησί της και τράβηξε πολλές φωτογραφίες, που φιλοξενούνται σήμερα στην έκθεση «ΝΟΣΤΟΙ | Homecomings». «Ηθελα να αποφευχθεί μια τουριστική εικόνα των Ιονίων. Ηθελα οι επισκέπτες να βλέπουν ανθρώπους, χωριά, πρόσωπα, όχι γενικές μεσογειακές εικόνες. Και πράγματι, όταν άνθρωποι της κοινότητας βλέπουν τις φωτογραφίες, αναγνωρίζουν τόπους και πρόσωπα: “Α, το ξέρω αυτό το χωριό” ή “τους θυμάμαι αυτούς τους ανθρώπους”».
Ηταν, με κάποιον τρόπο, μια ευκαιρία να νιώσω ότι ακούστηκε και η ιστορία της μητέρας μου, ότι ακούστηκε και η ιστορία της Πηνελόπης.
Η έκθεση θα παραμείνει ανοιχτή στο Πανεπιστήμο της Κουινσλάνδης έως τα τέλη του 2027. Σύμφωνα με τον κύριο Ντόναλντσον, σχεδιάζεται επίσης βιβλίο και εκπαιδευτικό υλικό, ενώ η έκθεση θα ψηφιοποιηθεί. «Οι προφορικές μαρτυρίες, οι πρώτες στην Αυστραλία που εστιάζουν ειδικά στην κοινότητα των μεταναστών από τα Ιόνια Νησιά και όχι γενικά στην ελληνική διασπορά, απομαγνητοφωνούνται και θα κατατεθούν, μαζί με τις ηχογραφήσεις, στη Πολιτειακή Βιβλιοθήκη της Κουινσλάνδης σε ανοιχτή πρόσβαση», καταλήγει. Για την κυρία Ζαντιώτη αυτή η καταγραφή έχει ιδιαίτερη συναισθηματική βαρύτητα. «Ηταν, με κάποιον τρόπο, μια ευκαιρία να νιώσω ότι ακούστηκε και η ιστορία της μητέρας μου, ότι ακούστηκε και η ιστορία της Πηνελόπης».
