Ούτε μία ούτε δύο, αλλά περίπου δέκα ετικέτες με αφρώδη Μοσχοφίλερα Μαντινείας μετράμε σε εστιατορικές λίστες κρασιού και στα ράφια καταστημάτων. Όμως, η σχέση της Μαντινείας με τα περίφημα αφρώδη δεν είναι καινούργια. Ήδη από το 1880 το αρκαδικό οροπέδιο υπήρξε χώρος τολμηρών πειραματισμών από ανθρώπους που πίστεψαν ότι εδώ θα γεννηθεί από το πολυφυτεμένο Φιλέρι κάτι μεγάλο, διεθνούς εμβέλειας. Ονειρεύονταν δε πως η περιοχή θα μπορούσε να γίνει η «Καμπανία της Ανατολής».
Στο βιβλίο Οι πρωτοπόροι του Μοσχοφίλερου, εκδ. Ιωλκός, ο Κώστας Σπυρόπουλος γράφει χαρακτηριστικά: «Η κορυφαία έξωθεν απόδειξη της ποιότητας του Αρκαδικού (Μαντινείας και Τεγέας) αφρώδους οίνου είναι ότι αυτός κερδίζει το Μέγα και το Χρυσό βραβείο σε όλες τις διεθνείς εκθέσεις από το 1882 έως το 1937». Η παραγωγή διακόπηκε μεταπολεμικά, όμως το 1996 κυκλοφόρησε το πρώτο σύγχρονο αφρώδες της περιοχής, το Ωδή Πανός του Κτήματος Σπυρόπουλου, και την ίδια χρονιά εμφιαλώθηκε και η Amalia του Κτήματος Τσέλεπου. Χρειάστηκαν δεκαπέντε χρόνια ακόμα, ώστε το 2011 οι λευκοί αφρώδεις οίνοι, που παράγονται τόσο με τη μέθοδο της δεξαμενής όσο και με τη παραδοσιακή, να αναγνωριστούν ως ΠΟΠ Μαντίνεια, σε μια ζώνη που είχε θεσπιστεί ήδη από το 1971 για τα ήρεμα, λευκά κρασιά της.
Όταν ένα κρασί γνωρίζει τόσο ευρεία αποδοχή, δεν αργούν να εμφανιστούν λιγότερο ποιοτικές εκδοχές. Έτσι, την ώρα που το κοινό άρχισε να ερωτεύεται το Ασύρτικο και να ενδιαφέρεται για τη Μαλαγουζιά, το Μοσχοφίλερο παρέμενε εγκλωβισμένο στη φήμη του εύκολου.
Σε περίπου 14.000 στρέμματα υπολογίζονται σήμερα τα αμπέλια της, ένα μέγεθος δυναμικό, καθώς συνεχίζονται νέες φυτεύσεις. Τα τελευταία δέκα χρόνια, ωστόσο, αυτό που αλλάζει ουσιαστικά δεν είναι οι αριθμοί, αλλά η αντίληψη για την ποικιλία. Το 2024 σηματοδότησε μια σημαντική στιγμή για τη ζώνη. Γεννήθηκαν οι Mantinians, μέσα από την ανάγκη των οινοπαραγωγών να συναντηθούν και να δράσουν από κοινού. «Πρόκειται για ανθρώπους από 13 οινοποιεία με δυναμισμό, μεράκι και όρεξη για δουλειά, οι οποίοι πιστεύουν στη συνεργασία ως εργαλείο εξέλιξης. Επιθυμούν την αναβίωση του brand της Μαντινείας. Στο επίκεντρο της προσπάθειάς μας παραμένει η προστασία της ζώνης ΠΟΠ και η ανάδειξη του Μοσχοφίλερου ως ενός πολυδιάστατου σταφυλιού, ικανού να διεκδικήσει τη θέση του στον σύγχρονο αμπελώνα», αναφέρει η πρόεδρος του ΔΣ, Ανδριανή σέλεπου.
Η χρονική συγκυρία δεν είναι τυχαία. Το Μοσχοφίλερο για δεκαετίες ταυτίστηκε με ένα υπόλευκο απλό κρασί και επανασυστήνεται σήμερα ως ερυθρωπό σταφύλι με ένα εντυπωσιακό εύρος έκφρασης –από λευκά, αφρώδη με παραδοσιακή μέθοδο και λαμπερά ροζέ έως ανοιχτόχρωμα ερυθρά, κρασιά παλαίωσης και γλυκές εκδοχές–, αποκαθιστώντας σταδιακά τη φήμη του.
Η εποχή της μαζικής επιτυχίας
Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, η εξαγορά της εταιρείας Καμπάς, που είχε εδραιωθεί στην περιοχή από το 1927, από την Μπουτάρη σηματοδοτεί καμπή σε μια περίοδο κατά την οποία διεθνώς αναδεικνυόταν το νέο κύμα της Αυστραλίας και των ποικιλιακών κρασιών: Chardonnay και Sauvignon Blanc πρότειναν μια πιο άμεση, κατανοητή προσέγγιση για τον καταναλωτή, απέναντι στον πιο σύνθετο, αυστηρό Παλαιό Κόσμο του κρασιού. Για το Μοσχοφίλερο Μπουτάρη οι δοκιμές κράτησαν περίπου δύο χρόνια. «Το σταφύλι έδινε κρασιά χαμηλού αλκοολικού βαθμού, αρωματικά, με υψηλή οξύτητα και σπάνια φρεσκάδα, χαρακτηριστικά που οδήγησαν στη δημιουργία ενός κρασιού καθημερινού, άμεσα συνδεδεμένου με την ελληνική κουζίνα», λέει σήμερα ο τότε επικεφαλής οινολόγος της εταιρείας, Γιάννης Βογιατζής. Η πρώτη εμφιάλωση πραγματοποιήθηκε το 1994. Η επιτυχία υπήρξε άμεση και μαζική. Το κοινό άρχισε να ζητά Μοσχοφίλερο με το όνομά του, κάτι πρωτόγνωρο για την εποχή.
Ωστόσο, όταν ένα κρασί γνωρίζει τόσο ευρεία αποδοχή, δεν αργούν να εμφανιστούν λιγότερο ποιοτικές εκδοχές. «Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, υπήρχαν περισσότερες από 150 ετικέτες που λέγονταν “Μοσχοφίλερο”», λέει ο Γιάννης Τσέλεπος, ένδειξη τόσο της δημοφιλίας όσο και της σύγχυσης γύρω από την ποικιλία. Σταδιακά, το Μοσχοφίλερο ταυτίστηκε με κάτι απλοϊκό, ένα κρασί που «μύριζε τριανταφυλλάκι». Έτσι, την ώρα που το κοινό άρχισε να ερωτεύεται το Ασύρτικο και να ενδιαφέρεται για τη νέα, αρωματική Μαλαγουζιά, το Μοσχοφίλερο παρέμενε εγκλωβισμένο στη φήμη του εύκολου.
Οι ανανεωτές της ποικιλίας
Όσο οι μεγάλες εταιρείες επέμεναν στην τυπική έκφραση, οι μικρότεροι οινοποιοί ακολούθησαν άλλο δρόμο, επιδιώκοντας βάθος και πολυπλοκότητα. Ο Γιάννης Τσέλεπος, με την πρώτη Μαντινεία του, ήδη από το 1989, ξεκινά τη δεκαετία του 2000 πειραματισμούς με κρασιά παλαίωσης. Δοκιμάζει τη δομή της ποικιλίας στο βαρέλι και το 2008 παρουσιάζει το Blanc de Gris. Σήμερα, μαζί με τα παιδιά του, Άρη και Ανδριανή, εξελίσσει μια ευρεία γκάμα εκφράσεων, από το Gris de Nuit και τα δύο αφρώδη έως το πειραματικό XFM, με παλαίωση σε αμφορέα και ελάχιστη παρέμβαση.
Στους ανανεωτές ανήκει και η οικογένεια Μποσινάκη. Από τον παππού που εμπορευόταν μούστο έως τους γονείς που άνοιξαν την πρώτη κάβα της Τρίπολης, το 1983, και το 1992 το δικό τους οινοποιείο, η σχέση τους με το κρασί είναι μοιραία. Η προσήλωσή τους στην ποιότητα φάνηκε νωρίς, με το πρώτο πνευματικό πιεστήριο κλειστού τύπου της περιοχής. Η χρονιά-ορόσημο είναι το 2009, όταν τα αδέλφια Σωτήρης και Κατερίνα επιστρέφουν από τις σπουδές τους και κυκλοφορούν μια Μαντινεία με ροζ χρώμα. Για ένα σταφύλι που όλοι θεωρούσαν λευκό, η επιλογή ήταν σχεδόν προκλητική.
Στο πλευρό τους στέκονται άνθρωποι της εστίασης και του κρασιού, όπως ο Γιάννης Καϋμενάκης και ο Κωνσταντίνος Λαζαράκης MW. «Οι σομελιέ έδειξαν το χρώμα του Μοσχοφίλερου και εκπαίδευσαν το κοινό», λέει η Κατερίνα. Καθοριστική υπήρξε η πρώτη φορά που δοκίμασαν Μοσχοφίλερο πενταετίας. Από τότε, η παλαίωση βρίσκεται στο επίκεντρο της δουλειάς τους. Από το 2020, στο οινοποιείο συμμετέχει και ο μικρότερος αδελφός, Κωνσταντίνος, ενώ η οικογένεια συνεχίζει να συνεργάζεται με τα παιδιά των αμπελουργών που στήριξαν τους γονείς τους, μια σχέση εμπιστοσύνης που παραμένει θεμέλιο της πορείας τους.
Στην περιοχή της Φτέρης, οι Τρουπήδες ορκίζονται στις εκχυλίσεις. Τα τρία αδέλφια, η Παναγιώτα, η Πέρρυ και ο Γιάννης, με διαφορετικές επαγγελματικές διαδρομές, αποφασίζουν να ενώσουν τις δυνάμεις τους μαζί με τον σύζυγο της Παναγιώτας, Κώστα Κουτσουμπό, και δίνοντας στον οινολόγο Δημήτρη Ακρίβο χώρο για πειραματισμό. Όλοι τους θέτουν ως στόχο να δουν το Μοσχοφίλερο έξω από τα συνηθισμένα.
Το Μοσχοφίλερο αποδεικνύεται πλέον μια ποικιλία που έχει τα πάντα. Ένα σταφύλι με πολύ περισσότερες ζωές απ’ όσες του αναγνωρίστηκαν για χρόνια και που, χάρη σε ανθρώπους που επιμένουν και τολμούν, αρχίζει επιτέλους να τις ζει όλες.
Το 2014 δημιουργούν το πρώτο ροζέ, την ετικέτα Τομή. Ξεκινούν μακρές εκχυλίσεις και έτσι προκύπτει το Hoof and Lur, που αρχικά αντιμετωπίστηκε με επιφύλαξη από την ελληνική αγορά, ωστόσο γνώρισε μεγάλη αποδοχή στις ΗΠΑ όταν ο οινοκριτικός των New York Times, Έρικ Ασίμοφ, το χαρακτήρισε το 2017 ως ένα από τα καλύτερα ελληνικά κρασιά που κυκλοφορούσαν στη Νέα Υόρκη. Όσο για την ετικέτα Ekato, σημαίνει πως το συγκεκριμένο κρασί έχει περάσει εκατό ημέρες εκχύλισης. Παράλληλα, η οικογένεια επενδύει ουσιαστικά στον αμπελώνα, σε συνεργασία με τον γεωπόνο Κώστα Μπακασιέτα, και πραγματοποιεί νέες φυτεύσεις με στόχο την επιλογή του καταλληλότερου υποκειμένου.
Τη συμβολή των αδελφών Μορόπουλου στη νέα εποχή συνοψίζει μια ιστορία αλλαγής πορείας. Ο Κωνσταντίνος και η Γεωργία, με σπουδές στην πληροφορική και στο μάρκετινγκ, μεγάλωσαν σε οικογένεια με αγροτική παράδοση, αλλά για χρόνια δεν έκαναν το επόμενο βήμα. Η οικονομική κρίση και η αβεβαιότητα λειτουργούσαν ανασταλτικά, μέχρι που το 2015 αποφάσισαν να ξεκινήσουν με δύο δεξαμενές και τους οικογενειακούς αμπελώνες. Από το 2018, σε συνεργασία με τον οινολόγο Λευτέρη Αναγνώστου, αρχίζει να διαμορφώνεται μια διαφορετική φιλοσοφία: λιγότερη βιασύνη, περισσότερη υπομονή. Κρατούν μικρές ποσότητες κρασιού στην άκρη, γεγονός που τους δίνει χρόνο να εξελιχθούν.
Το 2020, κάνοντας μια βόλτα στα αμπέλια μετά τον τρύγο, δοκιμάζουν κάποια εναπομείναντα σταφύλια. Η γεύση εντυπωσιάζει τον οινολόγο και γεννιέται η ιδέα ενός όψιμου τρύγου, επηρεασμένου από τα αλσατικά δεδομένα. Έτσι γεννιέται η ετικέτα Νοέμβρης: τρύγος στα τέλη Νοεμβρίου, μια ακραία επιλογή για την περιοχή, με όλο το ρίσκο που συνεπάγεται το ασταθές μικροκλίμα. Το αποτέλεσμα δικαιώνει την τόλμη τους. Επηρεασμένοι από την επιτυχημένη πορεία των αφρωδών, κυκλοφόρησαν φέτος και το Remuage, πέντε χρόνια μετά τον τρύγο του, ένα ακόμη κεφάλαιο στην εξερεύνηση της ποικιλίας.
Το Μοσχοφίλερο αποδεικνύεται πλέον μια ποικιλία που έχει τα πάντα. Ένα σταφύλι με πολύ περισσότερες ζωές απ’ όσες του αναγνωρίστηκαν για χρόνια και που, χάρη σε ανθρώπους που επιμένουν και τολμούν, αρχίζει επιτέλους να τις ζει όλες.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο 15ο τεύχος της έκδοσης «Οι Τόποι μας-Αρκαδία», Μάρτιος 2026.
