Πώς μετράει ο χρόνος γι’ αυτούς που ζουν στο περιθώριο; Αλλάζουν τα πράγματα και για όσους ζουν στις παρυφές μιας πόλης, αθέατοι από τους πολλούς; Ή, αλλιώς, πόση σημασία έχει να επαναφέρει κανείς στο προσκήνιο όσα έθιγε το Μίσος, η ωμή ταινία του Ματιέ Κασοβίτς, τριάντα και πλέον χρόνια μετά την κυκλοφορία της; Ο κόσμος είναι ίδιος ή χειρότερος; Αυτή πρέπει να ήταν η βάση γύρω από την οποία στήθηκε η θεατρική παράσταση 24 ώρες σ’ έναν κόσμο που δεν μας ανήκει, σε σύλληψη και σκηνοθεσία Παντελή Φλατσούση. Το έργο, συμπαραγωγή της Spectrum AMKE του Theaterhaus Jena και του Θεάτρου Τέχνης Καρόλου Κουν, παρουσιάστηκε τον φετινό χειμώνα στη σκηνή της Φρυνίχου και στις αρχές Απριλίου ταξίδεψε στην Ιένα για να συναντήσει το γερμανόφωνο κοινό της πόλης της Θουριγγίας.
Το Τheaterhaus Jena ξεκίνησε την ανταλλαγή ηθοποιών και παραστάσεων μεταξύ θεατρικών οργανισμών αλλά και παρουσίασης έργων πάνω σε μια κοινή θεματική από πέρυσι, όταν συνεργάστηκε με το επιδραστικό Örkény Színház της Βουδαπέστης. «Ο διάλογος ήταν τόσο γόνιμος, ώστε θελήσαμε να επαναλάβουμε την εμπειρία», εξηγεί ο σκηνοθέτης και ένας από τους καλλιτεχνικούς διευθυντές του γερμανικού οργανισμού, Ντανιέλε Σζερεντί. Τη δουλειά του Παντελή Φλατσούση τη γνώριζαν, αφού είχαν παρακολουθήσει τη μεταφορά που είχε επιχειρήσει το 2023 στην τραγωδία του Αισχύλου Επτά επί Θήβας με το έργο Θήβα: Α Global civil war στο Μικρό Θέατρο Αρχαίας Επιδαύρου. Στο τραπέζι έπεσε η ιδέα του Μίσους. «Ήμουν πολύ νέος την πρώτη φορά που είδα την ταινία», θυμάται ο Παντελής, που τότε δεν μπορούσε να καταλάβει γιατί είχε προκαλέσει τόσο θόρυβο. «Βέβαια δεν είναι λίγες οι ταινίες που τις βλέπεις νέος και αναθεωρείς αργότερα. Όταν άρχισα να δουλεύω το υλικό για την παράσταση, κατάλαβα ότι υπήρχαν φοβερές συνδέσεις με όλα τα θέματα που μας απασχολούν».
Εδώ και τριάντα χρόνια
Στην ελληνική παράσταση βλέπουμε τρεις κινηματογραφίστριες (Σάμπα Χοσεϊνί, Λίζα Μικροπούλου, Κατερίνα Συναπίδου) να στέλνουν μια σειρά επιστολών στον Κασοβίτς, ζητώντας καθοδήγηση για να δουλέψουν πάνω στους άξονες του έργου του, να ελέγξουν το «βάρος» των όσων πραγματεύεται η ταινία σήμερα. Η καθεμιά τους «επωμίζεται» τον ρόλο των τριών πρωταγωνιστών του φιλμ (Σαΐντ, Βινς και Υμπέρ) και τοποθετούν τη δράση στην Αθήνα του 21ου αιώνα κάνοντας ωστόσο έρευνα –την οποία βλέπουμε μέσα από βιντεοσκοπημένες συνεντεύξεις– σε χώρες της Ευρώπης. Απάντηση από τον διάσημο σκηνοθέτη δεν παίρνουν ποτέ, ωστόσο δεν αποθαρρύνονται. Αντίθετα, αποφασίζουν ότι δεν χρειάζονται κανέναν «οδηγό», κανέναν σίγουρο δρόμο, και ότι μπορούν να μιλήσουν για όσα βιώνουν οι ίδιες, αποτυπώνοντας τη δική τους αλήθεια, δίνοντας βήμα σε όσους δεν ακούγονται ποτέ. «Οι τρεις δεκαετίες που μεσολαβούν από το 1995 μέχρι σήμερα μοιάζουν ιστορικά τεράστιες. Όταν γυρίστηκε το Μίσος, ο κόσμος δοκίμαζε τον νέο του βηματισμό. Το Τείχος του Βερολίνου είχε πέσει, οδεύαμε προς μια νέα χιλιετία, αφήναμε πίσω την αναλογική εποχή και κυριαρχούσε η ψευδαίσθηση ότι η ειρήνη είχε πλέον κατακτηθεί. Σήμερα γνωρίζουμε πως αυτά τα χρόνια υπήρξαν ένα πραγματικό μωσαϊκό κρίσεων –οικονομικών, υγειονομικών, γεωπολιτικών– αλλά και διαψευσμένων προσδοκιών για έναν κόσμο προόδου και σταθερότητας», υποστηρίζει ο Έλληνας σκηνοθέτης.
Κέντρο και περιφέρεια
Για τον Ντανιέλε Σζερεντί, η επιλογή του Μίσους αφορούσε τη σύνδεση κέντρου και περιφέρειας. «Αναζητούσαμε μια ιστορία που να μιλάει για το περιθώριο της πόλης, για ανθρώπους που ανήκουν θεωρητικά στον ίδιο κόσμο, αλλά στην πράξη μένουν αποκλεισμένοι», εξηγεί. Πολύ γρήγορα συνειδητοποίησαν ότι σχεδόν κάθε σύγχρονη αφήγηση γύρω από τις περιθωριοποιημένες κοινότητες συνομιλεί, συνειδητά ή ασυνείδητα, με τη δραματουργία της ταινίας του Κασοβίτς. Η συνεργασία ανάμεσα σε Ελλάδα και Γερμανία άνοιξε αναπόφευκτα και μια δεύτερη συζήτηση: ποιος βρίσκεται στο κέντρο και ποιος στην περιφέρεια της Ευρώπης; «Μας ενδιέφερε να δούμε αυτή τη συνθήκη μέσα από δύο διαφορετικούς κόσμους, τον ελληνικό και τον ανατολικογερμανικό», λέει. Με φόντο τις οικονομικές και πολιτικές αναταράξεις των τελευταίων δεκαπέντε χρόνων, η έννοια της περιφέρειας αποκτά έτσι πολλαπλές αναγνώσεις· δεν αφορά μόνο τις συνοικίες έξω από το κέντρο μιας πόλης, αλλά και ολόκληρες χώρες, κοινωνίες ή πληθυσμούς που μοιάζουν να βρίσκονται διαρκώς «εκτός κάδρου».
Κάθε σύγχρονη αφήγηση γύρω από τις περιθωριοποιημένες κοινότητες συνομιλεί, συνειδητά ή ασυνείδητα, με τη δραματουργία του Μίσους του Κασοβίτς.
Ακόμη και η Ιένα, σύμφωνα με τον Σζερεντί, κουβαλά αυτή την αντίφαση. Μια σχετικά φιλελεύθερη πανεπιστημιούπολη της Ανατολικής Γερμανίας, η οποία όμως περιβάλλεται από περιοχές όπου η ακροδεξιά έχει ισχυρή παρουσία. Στις παρυφές της πόλης βρίσκονται οι παλιές εργατικές συνοικίες της σοσιαλιστικής περιόδου, αθέατες για όποιον κινείται μόνο στο κέντρο: περιοχές όπου ζουν μεταναστευτικές κοινότητες, άνθρωποι κοινωνικά αποκλεισμένοι αλλά και ψηφοφόροι που στρέφονται ολοένα και περισσότερο προς την AfD. «Όταν φτάνεις στην Ιένα, δεν βλέπεις καν ότι αυτές οι περιφέρειες υπάρχουν», λέει χαρακτηριστικά. «Και όμως, εκεί βρίσκεται ένα μεγάλο μέρος της πραγματικότητας της πόλης».
Η παράσταση του Theaterhaus Jena Hass Mίσος/Ură θα έρθει με τη σειρά της στην Αθήνα και θα ανέβει στο Θέατρο Τέχνης (Φρυνίχου) από τις 28 έως τις 30 Μαΐου.
