Στη Σίνδο, κοντά στον Γαλλικό ποταμό και στη λιμνοθάλασσα του Καλοχωρίου, περιβαλλόμενο από λιβάδια, βρίσκεται το Αδειοδοτημένο Κέντρο Περίθαλψης Άγριων Ζώων «Δράση για την Άγρια Ζωή». Στρίβοντας από την εθνική οδό Aθηνών-Θεσσαλονίκης και οδηγώντας ανατολικά προς τη θάλασσα, αφήνοντας πίσω τις βιοτεχνίες και τις μεγάλες αποθήκες, καταλάβαμε από την ξαφνική πυκνότητα των πουλιών στον ουρανό αλλά και στα χωράφια ότι πλησιάζαμε σε ένα μέρος το οποίο αγαπούν τα ζώα – ή έστω ένα μέρος όπου τα ζώα αισθάνονται οικεία. Στην είσοδό του, πάνω στον πυλώνα του ηλεκτρικού ρεύματος, υπήρχε μια φωλιά πελαργών, ενώ από την πλακόστρωτη αυλή του ακούγονταν ήχοι κυρίως από μελισσοφάγους και πάπιες. Εδώ, με εξαίρεση τις αρκούδες και τους λύκους που περιθάλπονται από τις εξειδικευμένες οργανώσεις, καταλήγουν όλα τα άγρια ζώα που εντοπίζονται από τον Βόλο μέχρι την Αλεξανδρούπολη.
«Στο κέντρο παρέχουμε φροντίδα σε μικρά θηλαστικά, όπως τσακάλια κι αλεπούδες, σε ορισμένα ερπετά, κυρίως χελώνες, και σε πάρα πολλά πτηνά όλων των μεγεθών, από αργυροπελεκάνους και γερακίνες μέχρι σταχτάρες», εξηγεί ο 47χρονος Βάιος Βήτος, ο οποίος ξεκίνησε πριν από τρία χρόνια ως εθελοντής φωτογράφος και πλέον έχει αναλάβει και την επικοινωνία του κέντρου. Η ιστορία του κέντρου έχει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον, καθώς ήδη από τη δεκαετία του 1990 οι κάτοικοι του Καλοχωρίου φρόντιζαν εθελοντικά άγρια ζώα στα σπίτια τους. Σημειωτέον, η ευρύτερη περιοχή φιλοξενεί ένα από τα σημαντικότερα οικοσυστήματα της χώρας, το Εθνικό Πάρκο Δέλτα Αξιού, το οποίο περιλαμβάνει από τη λιμνοθάλασσα του Καλοχωρίου μέχρι το δέλτα του ποταμού Αλιάκμονα και τον υγρότοπο της Νέας Αγαθούπολης.
Η συστηματική περίθαλψη των εθελοντών οδήγησε, οκτώ χρόνια μετά, στη δημιουργία ενός σταθμού πρώτων βοηθειών στον ισόγειο χώρο μιας πολυκατοικίας στους Αμπελοκήπους Θεσσαλονίκης. Ύστερα από διάφορες περιπέτειες και μετεγκαταστάσεις, τελικά ο Δήμος Δέλτα το 2014 κατασκεύασε τον σημερινό χώρο, που είναι κατάλληλος για περίθαλψη άγριων ζώων, και τον παραχώρησε στη Δράση για την Άγρια Ζωή. «Όλα αυτά τα χρόνια έχουν διασωθεί περισσότερα από 25.000 άγρια ζώα, μόνο πέρυσι είχαμε 3.000 κλήσεις και στο κέντρο μας κατέληξαν 2.000 ζώα», λέει η Σοφία Προύσαλη, πρόεδρος της Δράσης, και συνεχίζει. «Τρεις είναι οι κύριες αιτίες τραυματισμού των ζώων: τα ατυχήματα στον δρόμο, οι ηλεκτροπληξίες και οι κυνηγοί, ειδικά όσον αφορά τα πουλιά».
Ο πυροβολημένος αετός
Εξωτερικά, με τους τοίχους από ξύλο και τούβλα, το κέντρο μοιάζει με κατασκηνωτικό καμπ. Όταν όμως περνάς την κύρια είσοδο, συνειδητοποιείς ότι πρόκειται για ένα «ηρωικό» νοσοκομείο άγριων ζώων. Στο πρώτο δωμάτιο συνάντησα μια διευρυμένη αίθουσα νοσηλείας. Μέσα σε μεγάλα χαρτόκουτα –προτιμούν αυτό το υλικό γιατί από τη μία δεν μπορεί να τραυματίσει τα ζώα, από την άλλη δεν σκίζεται εύκολα– είδα τραυματισμένους πελαργούς κι έναν μεγάλο φιδαετό, του οποίου τα χρυσαφένια μάτια έλαμπαν μέσα από το πράσινο προστατευτικό του επάνω μέρους. Λίγο πιο δίπλα, διάβασα μια καρτέλα ασθενούς που συνοδεύει όλα τα ζώα από την ημέρα παραλαβής τους. «Είδος: Ξεφτέρι. Περιοχή εύρεσης: Άγιος Θωμάς Πρεβέζης. Αιτία εισαγωγής: Πυροβολημένο».
«Δεν διαθέτουμε όχημα περισυλλογής, οπότε ο πολίτης που θα βρει το ζώο φροντίζει κάπως να φτάσει εδώ. Συνεργαζόμαστε και με μερικά ΚΤΕΛ. Ωστόσο, είναι πολύ σημαντικό να καταγραφεί το σημείο εντοπισμού, γιατί στις περισσότερες περιπτώσεις οι επανεντάξεις γίνονται εκεί όπου βρέθηκαν τα ζώα», λέει ο Βάιος, ο οποίος επισημαίνει ότι οι πολίτες, πριν απομακρύνουν έναν νεοσσό από την περιοχή του, πρέπει να κοιτάξουν τριγύρω αν βρίσκονται οι γονείς του. «Το καλοκαίρι πολύ συχνά τα μωράκια πέφτουν από τις φωλιές τους. Το καλύτερο που μπορεί να κάνει ο πολίτης είναι να το επιστρέψει στη φωλιά του αντί να το απομακρύνει θέλοντας να το προστατεύσει», συνεχίζει ο Βάιος. Σε κάθε περίπτωση, όποιος βρει ένα άγριο ζώο καλεί στο τηλ. 6979-914852 και λαμβάνει οδηγίες για το τι να πράξει, αφού τα συμβάντα είναι πολύ διαφορετικά μεταξύ τους.
Πίσω από την αίθουσα νοσηλείας λειτουργεί ένα ακτινολογικό εργαστήριο, στο οποίο, αν οι κτηνίατροι δουν ότι συντρέχει λόγος, στέλνουν τα ζώα για έναν πρώτο έλεγχο. «Κάνουμε ακτινογραφία αν θεωρήσουμε ότι υπάρχει κάποιο κάταγμα ή δούμε κάποια τρύπα από πυροβόλο όπλο, που σημαίνει ότι μάλλον έχουν μείνει μέσα τα σκάγια. Επίσης, αν κάποιο ζώο έχει καταπιεί κάτι, όπως αγκίστρι ή πλαστικό καπάκι», σημειώνει η βιολόγος Φρόσω Παρχαρίδου, η οποία συνεισφέρει στο κέντρο από το 2005 και σήμερα ανήκει στο μόνιμο προσωπικό. Τη ρωτάω αν πραγματοποιούν χειρουργικές εργασίες για να αφαιρούν τα σκάγια. Απαντά γελώντας με χιούμορ! «Αν είναι κάτω από το δέρμα, τα απομακρύνουμε, αλλιώς τα αφήνουμε εκεί να τα απομονώσει ο οργανισμός. Εδώ ζουν άνθρωποι με σκάγια μέσα τους· θυμάμαι τον παππού μου τον Στυλιανό!»
Το μενού των ζώων
Μόλις ολοκληρωθούν οι εξετάσεις, στις οποίες ενδέχεται να περιλαμβάνεται και δειγματοληψία αίματος ή κοπράνων για διάφορες ασθένειες, λόγου χάριν για τον ιό του Δυτικού Νείλου, τότε κάθε ζώο παίρνει ένα πρόγραμμα αποκατάστασης σχετικά με τα φάρμακα και τη διατροφή του. «Ένα καινούργιο ζώο που θα έρθει μπορεί να μη φάει από την πρώτη ημέρα, είναι πολλοί οι παράγοντες που επηρεάζουν κάθε περίπτωση. Κάποια μωρά, για παράδειγμα έναν καλόγερο, τα ταΐζουμε ανά είκοσι λεπτά, από τις εννιά το πρωί έως τις οκτώ το βράδυ», συμπληρώνει η 28χρονη βιολόγος Μαρία Απιδοπούλου. Η διατροφή, ανάλογα με το ζώο, περιέχει κοτόπουλο, φρέσκα ψάρια και διάφορες τροφές που είναι εξειδικευμένες συνήθως για νεοσσούς ή μωρά, π.χ. σκουλήκια για εντομοφάγα.
Γενικότερα το κέντρο είναι σχεδιασμένο για 600 ζώα και περιλαμβάνει συν τοις άλλοις δωμάτιο εντατικής θεραπείας, όπου είδαμε παπάκια νεοσσούς να μεγαλώνουν κάτω από μια κόκκινη λάμπα για θέρμανση, πλήρως εξοπλισμένη κουζίνα, στην οποία γίνεται η προετοιμασία των τροφών –τη στιγμή που πέρασα, είχε τρεις μικρούς μπαλτάδες στη σειρά για τον τεμαχισμό των κρεάτων–, κοιτώνες ξένων εθελοντών και πολλούς διαφορετικούς χώρους για την παραμονή των ζώων. Ακόμη, έξω από το κτίριο υπάρχουν μεγάλα κλουβιά, μια «πισίνα» για τα υδρόβια πτηνά και ένας μακρόστενος κλωβός επανένταξης, όπου μπαίνουν τα ζώα που πηγαίνουν καλά στην υγεία τους κι έχουν πιθανότητες να επανενταχθούν.
Η αγωνία της επανένταξης
«Τα ζώα έχουν επανέλθει, από ιατρική άποψη, αν παρουσιάζουν άριστη φυσική κατάσταση, δεν βασανίζονται από αγκυλώσεις, π.χ. στα φτερά, τρώνε μόνα τους και έχουν φυσιολογική συμπεριφορά. Από κει και πέρα, πρέπει να είναι και η κατάλληλη περίοδος, ας πούμε τον χειμώνα δεν κάνουμε επανεντάξεις σε μεταναστευτικά πουλιά», εξηγεί η Φρόσω. Αρχές Απριλίου, σε συνεργασία με την «Αλκυόνη» στην Πάρο, επανεντάχθηκαν στο Καλοχώρι ένας καστανοκέφαλος γλάρος, ένας φιδαετός και μια νερόκοτα, ενώ στη λίμνη Κορώνεια ένας καλαμόκιρκος, τρία φοινικόπτερα, ένα σαΐνι και μια γερακίνα. Παρ’ όλα αυτά, δεν είναι όλες οι επανεντάξεις επιτυχημένες. «Τα πουλιά συνήθως στρεσάρονται πολύ κατά τη διάρκεια της επανένταξης. Αν δεν τα καταφέρουν, τα πιάνουμε πάλι και ξεκινάμε από την αρχή», περιγράφει η Μαρία, η οποία με πληροφορεί ότι κατά 99% οι πελεκάνοι αφήνονται στη λίμνη Κερκίνη γιατί το οικοσύστημα τους βοηθάει να επιβιώσουν – έχει επανενταχθεί εκεί πελεκάνος με ακρωτηριασμένο φτερό.
Το πιο δύσκολο ζώο για να επανενταχθεί είναι η σταχτάρα, αυτό το μικρό πουλί που ζει στις πόλεις και καμιά φορά το περνάμε για περιστέρι. Φτιάχνει φωλιές μέσα στις σχισμές των κτιρίων, οπότε στις μέρες μας, με τις πολλές ανακαινίσεις, δυσκολεύεται να στήσει «σπιτικό». Γι’ αυτό και βλέπουμε σε αρκετά κτίρια, όπως η Ροτόντα, σημάνσεις που ενημερώνουν ότι το κτίριο είναι φιλικό για τις σταχτάρες. «Η σταχτάρα από την ώρα που γεννιέται πετάει για τρία χρόνια, τρώει και κοιμάται στον αέρα. Κάθε απόγευμα, πηγαίνει στα 2.000 μ. υψόμετρο, εκεί όπου ανεβαίνουν και τα έντομα. Ανοίγει το στόμα και τρώει ό,τι πιάσει. Όπως καταλαβαίνεις, πρέπει να βρούμε έναν ανοιχτό χώρο που να μην καλύπτεται από δέντρα και κτίρια και φυσικά να μην υπάρχουν θηρευτές σε κοντινή απόσταση, όπως γεράκια.
Αν ένα σημείο επανένταξης εντοπιστεί από θηρευτές, τότε δεν χρησιμοποιείται ξανά», λέει η Φρόσω, η οποία –προς μεγάλη μου έκπληξη– με ενημέρωσε ότι γεράκια και πολλές κουρούνες υπάρχουν και στο Εθνικό Στάδιο Καυτανζόγλειο, στο οποίο συνήθιζαν να ελευθερώνουν πουλιά.
Με νύχια και με δόντια
Δυστυχώς, υπάρχουν και περιπτώσεις όπου η αποκατάσταση των ζώων δεν έχει ευτυχή κατάληξη. Τότε, τα νεκρά ζώα είτε πηγαίνουν για μελέτη σε κάποια πανεπιστημιακά Τμήματα Βιολογίας ή Κτηνιατρικής, μια και άλλοι καθηγητές μελετούν τα παράσιτα και άλλοι τα χαρακτηριστικά του κάθε ζώου, είτε αποτεφρώνονται. Το κόστος της αποτέφρωσης, που αγγίζει τα 400 ευρώ, είναι από τα μεγαλύτερα που έχει να αντιμετωπίσει το κέντρο, το οποίο με νύχια και με δόντια προσπαθεί να ανταποκριθεί στις αυξανόμενες ανάγκες των άγριων ζώων. «Είναι δίκοπο μαχαίρι· όσο πιο γνωστή γίνεται η δουλειά του κέντρου, τόσο μεγαλώνει η εισροή των ζώων δίχως υποχρεωτικά να ακολουθεί αύξηση και στις δωρεές», σχολιάζει ο Βάιος, ο οποίος, ως φωτογράφος-κινηματογραφιστής άγριας ζωής, ξεκίνησε να υποστηρίζει το κέντρο από προσωπικό ενδιαφέρον για τη φύση. «Ο μπούφος! Ο μπούφος είναι το πιο εντυπωσιακό ζώο που έχω δει στο κέντρο, δεν περίμενα ότι είναι τόσο μεγάλος. Τα μάτια του με συγκλόνισαν», απαντά στην ερώτηση ποιο ζώο δεν θα ξεχάσει.
Το κέντρο απασχολεί πέντε άτομα μόνιμο προσωπικό, φιλοξενεί έξι-επτά διεθνείς εθελοντές και διαθέτει περίπου σαράντα ενεργούς εθελοντές, συμπεριλαμβανομένων και των μεταφορέων. Σύμφωνα με την πρόεδρο, τα έσοδά του προέρχονται από την εισφορά των μελών, που ανέρχεται στα 30 ευρώ ετησίως, από εταιρικές δωρεές –ένα μέρος των εξόδων καλύπτεται από το Sani Ikos– και από ευρωπαϊκά προγράμματα, τα οποία ουσιαστικά υποστηρίζουν τις ανάγκες των ξένων εθελοντών. Τα λειτουργικά κόστη για το 2025 ξεπέρασαν τις 150.000 ευρώ, μόνο οι τροφές κόστισαν 60.000 ευρώ. «Σκέψου ότι, εκτός από τη φροντίδα των άγριων ζώων, μια βασική μας λειτουργία είναι η περιβαλλοντική ενημέρωση των σχολείων. Στα πλάνα μας είναι να δημιουργήσουμε κι ένα κέντρο υποδοχής κι ενημέρωσης», καταλήγει η Σοφία.
Η εμπειρία των εθελοντών
Το κέντρο επιτελεί και σημαντικό έργο σχετικά με την εκπαίδευση και την ενημέρωση των ξένων εθελοντών. «Φιλοξενούμε εθελοντές από δύο διαφορετικά προγράμματα, το European Solidarity Corps και το Service Civique, ένα εθνικό πρόγραμμα της Γαλλίας. Για το πρώτο μάλιστα υπάρχει μια συγκεκριμένη διαδικασία επιλογής εθελοντών και δεν αποτελεί προαπαιτούμενο η εμπειρία, αφορά ενήλικες από 18 έως 30 ετών», εξηγεί η Μαρία Μανάση, υπεύθυνη των εθελοντών και των ευρωπαϊκών προγραμμάτων. Με σπουδές στη θεατρολογία και ειδίκευση στην περιβαλλοντική εκπαίδευση και την παιδαγωγική του δάσους, φουσκώνει με χαρά κάθε φορά που υποδέχεται νέα φουρνιά εθελοντών. «Ασχολούνται με θέματα καθαριότητας, προετοιμάζουν το φαγητό κι αν ο εθελοντισμός διαρκεί πάνω από δύο μήνες, μπορεί να μπουν στην κλινική και να κάνουν κάποια πιο εξειδικευμένη δουλειά», συμπληρώνει.
Ακόμη, οι ξένοι εθελοντές που διαμένουν στο κέντρο εκπαιδεύονται και σε μια σειρά άλλων πραγμάτων, με πρώτο και καλύτερο τη φωτογράφιση-παρατήρηση που διδάσκει ο Βάιος. Βέβαια, το πιο σημαντικό είναι ότι εκτίθενται σε μια πανίδα που δεν θα συναντήσουν εύκολα σε άλλες ευρωπαϊκές περιοχές, αφού τα Βαλκάνια διαθέτουν από τα τελευταία «παρθένα» δάση της ηπείρου.
«Έμαθα πάρα πολλά για τα πουλιά και, το πιο βασικό, δεν είχα κρατήσει ξανά στην αγκαλιά μου αετό. Ήταν αξέχαστη εμπειρία». ―Καμίλ Μορό, εθελόντρια από τη Γαλλία
«Κατά βάση ενδιαφέρομαι για τη θαλάσσια ζωή, όμως ήρθα εδώ για να δω κάτι διαφορετικό. Έμαθα πάρα πολλά για τα πουλιά και, το πιο βασικό, δεν είχα κρατήσει ξανά στην αγκαλιά μου αετό. Ήταν αξέχαστη εμπειρία», αφηγείται η 22χρονη Καμίλ Μορό από τη Γαλλία, η οποία απελευθέρωσε τον φιδαετό στο Καλοχώρι. Όση ώρα μιλούσε, με τον Βάιο ταυτόχρονα να δείχνει στους γιους μου πώς ταΐζουν τα γεράκια, σκεφτόμουν πόσα όμορφα πράγματα συμβαίνουν στη χώρα μας και τα αγνοούμε. Και δεν είναι ανάγκη να είμαστε εθελοντές σε αυτό το «γαλατικό» κέντρο περίθαλψης άγριων ζώων για να συμβάλουμε στην προστασία της άγριας ζωής. Μπορούμε να ξεκινήσουμε από τις σταχτάρες – μα τρία συνεχόμενα χρόνια να πετάνε;
