«Αυτός που διακρίνεται για το ήθος, την αρετή και την αυτοθυσία του στην υπηρεσία ενός ανώτερου σκοπού». Διαβάζοντας κανείς αυτόν τον ορισμό που περιγράφει τα χαρακτηριστικά ενός «ήρωα», η πρώτη σκέψη μας μπορεί να πηγαίνει στο πόσοι σύγχρονοί μας δικαιούνται άραγε αυτόν τον τίτλο. Η άμεση απάντηση ίσως θα ήταν «πολύ λίγοι». Ακόμη κι έτσι όμως, από αυτή την εξαιρετικά περιορισμένη ομάδα προσώπων δεν μπορεί επ’ ουδενί να λείπει το όνομα του Σπύρου Μουστακλή. Ενός δημοκρατικού πολίτη που αντιστάθηκε σθεναρά απέναντι στο δικτατορικό καθεστώς των συνταγματαρχών και όταν πια συνελήφθη και βασανίστηκε, διάλεξε και πάλι τον δύσκολο δρόμο της πάλης, σιωπώντας απέναντι στον διώκτη του.
Η υπηρεσία στον στρατό
Γεννημένος στο Μεσολόγγι το 1925 ο Μουστακλής θα ενταχθεί το 1943 στον ΕΔΕΣ αρνούμενος να μείνει άπραγος ενώ η πατρίδα του βρισκόταν υπό ξένη κατοχή. Θα ακολουθήσει η Σχολή Εφέδρων Αξιωματικών στην Κέρκυρα και η ένταξή του στον ελληνικό στρατό με τον βαθμό του ανθυπολοχαγού Πεζικού το 1948, παίρνοντας μέρος σε πλείστες μάχες κατά το τελευταίο έτος του Εμφυλίου. Η πορεία του θα σφραγιστεί και από τη συμμετοχή του στο Τάγμα Εκστρατευτικού Σώματος στην Κορέα, ως αξιωματικός επιχειρήσεων, το διάστημα 1952-1953.
Απόταξη και εξορία – Η δικτατορία βρήκε τον Μουστακλή σε αυτεπάγγελτη διαθεσιμότητα και τελικά προχώρησε στην απόταξή του τον Νοέμβριο του 1967. Τον Ιούνιο του 1969 συνελήφθη ως ενεχόμενος στην αντιστασιακή οργάνωση «Ελεύθεροι Ελληνες». Φυλακίστηκε για δέκα μήνες και στη συνέχεια εξορίστηκε στη Σαμοθράκη και την Αρκαδία μέχρι τα τέλη του 1971.
Είναι βέβαιο ότι στα χρόνια αυτά εμπεδώθηκε μέσα του η πεποίθηση ότι η πάλη για την ελευθερία και τη δημοκρατία οφείλει να είναι διαρκής, όπως θα αποδείκνυε λίγα χρόνια αργότερα. Στα μέσα της επόμενης δεκαετίας, θα μεταβεί στην Κύπρο αναλαμβάνοντας ως ταγματάρχης πλέον τη διοίκηση του 206 Τάγματος Πεζικού στο Μπογάζι Αμμοχώστου, όπου θα γίνει μάρτυρας των δεινών του νησιού που εν μέρει προανήγγειλαν το επερχόμενο δράμα.
«Μπουμπουλίνα» και εξορίες
Η απριλιανή δικτατορία θα βρει τον Μουστακλή σε αυτεπάγγελτη διαθεσιμότητα και τελικά θα προχωρήσει στην απόταξή του τον Νοέμβριο του 1967. Ηδη, όμως, από την εγκαθίδρυση του αυταρχικού καθεστώτος, θα εμπλακεί στην αντίσταση συμμετέχοντας σε οργανώσεις και λαμβάνοντας μέρος σε πρωτοβουλίες που στόχευαν στην αφύπνιση των Ελλήνων και την επαναφορά του δημοκρατικού πολιτεύματος.
Ο Μουστακλής όμως ήταν γνωστός στο καθεστώς, και τελικά δεν θα αποφύγει τη σύλληψη. Πράγματι, τον Ιούνιο του 1969 συνελήφθη ως ενεχόμενος στην αντιστασιακή οργάνωση «Ελεύθεροι Ελληνες». Αρχικά παρέμεινε στα κρατητήρια της Μπουμπουλίνας και στη συνέχεια σε επιταγμένο κτίριο στη Βαρυμπόμπη, ώς τον Απρίλιο του 1970 που εξορίστηκε στη Σαμοθράκη, όπου έμεινε για ένα χρόνο. Ακολουθούσε παράταση της εξορίας του αυτή τη φορά στην Αρκαδία και εν συνεχεία και πάλι στη Σαμοθράκη ώς τα Χριστούγεννα του 1971. Η συνεχιζόμενη εκτόπισή του θα εντείνει την αγωνία του για δράση με σταθερό στόχο την πτώση της δικτατορίας. Το δημοκρατικό του φρόνημα άλλωστε ποτέ δεν έδειξε να κάμπτεται.
Το Κίνημα του Ναυτικού
Από τις αρχές του 1972, ο Σπύρος Μουστακλής επιστρέφει στην Αθήνα συνεχίζοντας τις επαφές με τον ευρύτερο χώρο των αντιδικτατορικών οργανώσεων. Καμπή όμως στη δράση του θα αποτελέσει η μύησή του στο σχεδιαζόμενο Κίνημα του Ναυτικού την άνοιξη του 1973. Η ένταξή του στο εν λόγω σχέδιο είχε ιδιαίτερη σημασία λόγω και της δυσκολίας να προσεγγισθούν αξιωματικοί του στρατού ξηράς εξαιτίας της ιδιαίτερης ισχύος της δικτατορίας στον συγκεκριμένο κλάδο. Ο Μουστακλής όμως φέρεται να διατηρούσε ήδη επαφές με πολλούς αξιωματικούς του Πολεμικού Ναυτικού από την περίοδο που υπηρετούσε στην Κύπρο, όπου έδρευε και βάση τορπιλακάτων, έτσι η προσέγγισή του ήταν ευχερέστερη, καθώς τα δημοκρατικά του φρονήματα δεν μπορούσαν να αμφισβητηθούν.
Το μοιραίο κτύπημα – Μετά το Κίνημα του Ναυτικού συνελήφθη και βασανίστηκε ανηλεώς επί ημέρες στα κρατητήρια της ΕΑΤ-ΕΣΑ. Ενα χτύπημα στη δεξιά καρωτίδα θα τον αφήσει ανάπηρο. Με καθυστέρηση πολλών ωρών θα μεταφερθεί στο 401 Γενικό Στρατιωτικό Νοσοκομείο Αθηνών, με αιτιολογία «τρακάρισμα στον Ιππόδρομο» και επώνυμο Μιχαηλίδης.
Το Κίνημα σχεδιαζόταν να λάβει χώρα τη νύχτα μεταξύ 22ας και 23ης Μαΐου 1973, αλλά τελικά δεν πρόλαβε να εκδηλωθεί. Προδόθηκε; Φανερώθηκε από λάθος κάποιου; Κανείς δεν μπορεί ακόμη και σήμερα να απαντήσει με βεβαιότητα. Το σίγουρο είναι ότι επρόκειτο για ένα εγχείρημα προφανώς παρακινδυνευμένο το οποίο στόχευε αφενός στην αφύπνιση της κοινωνίας για την ανάγκη πάλης με στόχο την επαναφορά της νομιμότητας και αφετέρου στην αποτροπή του περαιτέρω ευτελισμού των ενόπλων δυνάμεων από τη χούντα. Ηταν δύο στόχοι που αναμφισβήτητα ενέπνεαν και τον Σπύρο Μουστακλή, ο οποίος έδειξε για άλλη μια φορά να μη φοβάται.
Εμεινε ανάπηρος από βασανιστήρια
Ο Μουστακλής θα συλληφθεί στις 22 Μαΐου, «ως ενεχόμενος μεθ’ ετέρων εις δυναμιτιστικήν οργάνωσιν», σύμφωνα με τη Γενική Ασφάλεια Αθηνών. Κρατήθηκε αρχικά στο κτίριο της Ασφάλειας στη Μεσογείων και λίγες ημέρες αργότερα θα μεταφερθεί στα κρατητήρια της ΕΑΤ-ΕΣΑ, όπου βασανίστηκε ανηλεώς επί ημέρες. Ενα χτύπημα στη δεξιά καρωτίδα θα τον αφήσει ανάπηρο. Με καθυστέρηση πολλών ωρών θα μεταφερθεί στο 401 Γενικό Στρατιωτικό Νοσοκομείο Αθηνών, με αιτιολογία «τρακάρισμα στον Ιππόδρομο» και επώνυμο Μιχαηλίδης.
Παρά το μένος των διωκτών του όμως, ο Μουστακλής επέζησε. Δεν επρόκειτο να ξαναμιλήσει ποτέ, όπως δεν μίλησε όταν υπέμενε τα βασανιστήρια των διωκτών του στην ΕΑΤ-ΕΣΑ. Θα βρεθεί στη δίκη των βασανιστών το καλοκαίρι του 1975, όχι ως θύμα αλλά ως σιωπηλός μάρτυρας. Ενας άνδρας σύμβολο αγώνα που πλέον –υπό δημοκρατικό καθεστώς– καθίστατο υπόδειγμα δημοκρατικού πολίτη και παράδειγμα για όλους.
Υπερδεκαετής Γολγοθάς
Ο Μουστακλής για τα επόμενα χρόνια θα υπομείνει έναν προσωπικό και οικογενειακό Γολγοθά. Παρά τις άοκνες προσπάθειες της συζύγου του Χριστίνας Δημητρακάκη Μουστακλή, τις επισκέψεις σε εξειδικευμένα κέντρα του εξωτερικού και τη στήριξη της πολιτείας, η κατάστασή του δεν βελτιώθηκε. Τη Μεγάλη Δευτέρα 28 Απριλίου 1986 θα αφήσει την τελευταία του πνοή έπειτα από υπερδεκαετή μάχη. Μετά τον πάνδημο αποχαιρετισμό στη Μητρόπολη θα ταφεί στο Μεσολόγγι, τόπο καταγωγής του.
Η δικτατορία δεν αποτέλεσε μόνο ένα αυταρχικό καθεστώς, ένα πισωγύρισμα σε μία χώρα που είχε ήδη παλέψει να εμπεδώσει το δημοκρατικό πολίτευμα έπειτα από χρόνια διχασμών και πολέμων. Ηταν και ένας αναχρονισμός απέναντι στον οποίο κάποιοι αντιτάχθηκαν και άλλοι απλά σιώπησαν. Αυτή η διάκριση οφείλει να γίνεται όχι με διχαστική λογική, αλλά ακριβώς προκειμένου να μπορεί να αποδίδεται η τιμή σε όλους όσοι, παραβλέποντας τον προφανή κίνδυνο, επέλεξαν τον δύσβατο δρόμο της πίστης στα ύψιστα ιδανικά της ελευθερίας και της δημοκρατίας. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει το παράδειγμα του Σπύρου Μουστακλή. Ενός δημοκρατικού πολίτη που μπορεί και να μη χρειάζεται δίπλα στο όνομά του κανέναν άλλο επιθετικό προσδιορισμό. Ενός ανθρώπου ταγμένου στα ιδανικά του που μίλησε σε όλους μέσα από τη βαθιά σιωπή του.
*Ο κ. Χρήστος Χρηστίδης είναι διδάκτωρ Ιστορίας του ΕΚΠΑ, ιστορικός στο Ιδρυμα της Βουλής των Ελλήνων.
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΕΥΑΝΘΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
