Ο Νέλσον Μαντέλα ήταν γιος του επικεφαλής της φυλής Μαντίμπα των Τέμπου. Αποφάσισε να σπουδάσει νομικά, ολοκλήρωσε τις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο του Γουιτγουότερσραντ και πέρασε με επιτυχία τις εξετάσεις για την άσκηση της δικηγορίας.
Το 1944 εντάχθηκε στο Αφρικανικό Εθνικό Κογκρέσο (ANC), ένα κίνημα που αγωνιζόταν εναντίον του καθεστώτος του απαρτχάιντ στη χώρα του. Το 1952, μαζί με τον ηγέτη του ANC Ολιβερ Τάμπο -με τον οποίο συνδεόταν στενά από το 1939-, ίδρυσε το πρώτο δικηγορικό γραφείο που ειδικευόταν σε υποθέσεις φυλετικών διακρίσεων που προέκυψαν από τη νομοθεσία περί απαρτχάιντ μετά το 1948. Παράλληλα, είχε ενεργό ρόλο στην εκστρατεία «ανυπακοής» κατά των νόμων περί διαβατηρίων – εγγράφων που απαιτούνταν από τους μη λευκούς και λειτουργούσαν ως εξουσιοδότηση για την παρουσία τους σε περιοχές που η κυβέρνηση θεωρούσε «περιορισμένης πρόσβασης» για αυτούς. Τρία χρόνια αργότερα, συμμετείχε στη σύνταξη του Χάρτη της Ελευθερίας, διεκδικώντας μια μη φυλετική, κοινωνική δημοκρατία στη Νότια Αφρική.
Η δράση του τον έφερε αρκετές φορές αντιμέτωπο με το καθεστώς. Από το 1952, είχε κατά διαστήματα δεχθεί αυστηρούς περιορισμούς στα ταξίδια, την επικοινωνία και τις δημόσιες ομιλίες του, ενώ τον Δεκέμβριο του 1956 συνελήφθη μαζί με άλλα 100 άτομα με την κατηγορία της προδοσίας, για να αθωωθεί πέντε χρόνια αργότερα.
Μετά τη σφαγή της Σάρπρβιλ, στις 21 Μαρτίου 1960, όπου η αστυνομία του καθεστώτος πυροβόλησε εναντίον μαύρων πολιτών που διαδήλωναν (με συνέπεια των θάνατο 69 ατόμων), και την επακόλουθη απαγόρευση του ANC, ο Μαντέλα πέρασε στην παρανομία και έγινε ένας από τους ιδρυτές της στρατιωτικής πτέρυγας του ANC, που αποκαλούνταν «Δόρυ του Εθνους».
Τον Αύγουστο του 1962, ωστόσο, λίγο μετά την επιστροφή του από την Αλγερία, όπου είχε μεταβεί για εκπαίδευση, συνελήφθη. Τον Οκτώβριο του επόμενου έτους, ο ήδη φυλακισμένος Μαντέλα και άλλοι εννέα ηγέτες του ANC δικάστηκαν για δολιοφθορά, προδοσία και βίαιη συνωμοσία στην περίφημη Δίκη της Ριβόνια. Η ομιλία του από το εδώλιο του κατηγορουμένου, στην οποία παραδέχτηκε την αλήθεια ορισμένων από τις κατηγορίες που του απαγγέλθηκαν, αργότερα μέσα στο ίδιο έτος δημοσιεύτηκε με τον τίτλο «Είμαι έτοιμος να πεθάνω» και προσέλκυσε τη διεθνή προσοχή˙ κάτι που δεν φαίνεται να επηρέασε ουσιαστικά τις εξελίξεις.
Στις 12 Ιουνίου 1964, καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη, γλιτώνοντας οριακά τη θανατική ποινή. Από το 1964 έως το 1982, ο Μαντέλα κρατήθηκε στις φυλακές Ρόμπεν Αϊλαντ. Στη συνέχεια, για έξι χρόνια, κρατήθηκε στις φυλακές υψίστης ασφαλείας Πόλσμουρ, πριν μεταφερθεί στις φυλακές Βίκτορ Βέστερ. Ολο αυτό το διάστημα, η κυβέρνηση του έδωσε την ευκαιρία της απελευθέρωσης υπό συγκεκριμένους όρους.
Μία ακόμη προσφορά πραγματοποιήθηκε το 1985, η οποία απαιτούσε να αποκηρύξει τη χρήση βίας. Ο Μαντέλα αρνήθηκε. Η φυλάκισή του, με το πέρασμα των ετών, μετατράπηκε σε κεντρικό θέμα για όσους εναντιώνονταν στο καθεστώς του απαρτχάιντ. Σταδιακά το κλίμα άλλαζε. Καθώς η πολιτική κατάσταση στη Νότια Αφρική επιδεινωνόταν, ιδιαίτερα μετά το 1988, ο Μαντέλα συμμετείχε σε διερευνητικές διαπραγματεύσεις με υπουργούς της κυβέρνησης του Πίτερ Βίλεμ Μπότα, ενώ συναντήθηκε με τους δύο διαδόχους του, τον Κρις Χιούνις και τον Φρεντερίκ ντε Κλερκ τον Δεκέμβριο του 1989.
Ο τελευταίος τον απελευθέρωσε στις 11 Φεβρουαρίου 1990. Τον Ιούνιο του ίδιου έτους, ο Μαντέλα μίλησε στην Ειδική Επιτροπή κατά του Απαρτχάιντ, που συγκλήθηκε προς τιμήν του στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ στη Νέα Υόρκη.
Ως ηγέτης πια του ANC, διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στις διαπραγματεύσεις με τον Ντε Κλερκ για τον τερματισμό του απαρτχάιντ και, τον Απρίλιο του 1994, κέρδισε τις πρώτες εκλογές της Νότιας Αφρικής που διεξήχθησαν με καθολική ψηφοφορία. Στις 10 Μαΐου ορκίστηκε πρόεδρος της πρώτης πολυεθνικής κυβέρνησης της χώρας και την επόμενη χρονιά επέβλεψε την ψήφιση ενός νέου δημοκρατικού συντάγματος. Δεν θα παρέμενε στο προεδρικό αξίωμα, όμως, για μεγάλο χρονικό διάστημα. Παραιτήθηκε από τη θέση του τον Δεκέμβριο του 1997, μεταβιβάζοντας την ηγεσία του κόμματος στον Τάμπο Μπέκι.
Αν και αποσύρθηκε από την ενεργό πολιτική, ο Μαντέλα διατήρησε ισχυρή διεθνή παρουσία ως υποστηρικτής της ειρήνης και της κοινωνικής δικαιοσύνης, κυρίως μέσω του ιδρύματος του. Κατά τη διάρκεια της ζωής του, έλαβε πάνω από 250 μετάλλια και βραβεία, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζουν το Νόμπελ Ειρήνης και το Βραβείο Ειρήνης Λένιν της Σοβιετικής Ενωσης. Το 2009, δε, η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ καθιέρωσε τη 18η Ιουλίου, ημέρα των γενεθλίων του, ως Διεθνή Ημέρα Νέλσον Μαντέλα. Εφυγε από τη ζωή τέσσερα χρόνια αργότερα, το 2013, στο Γιοχάνεσμπουργκ σε ηλικία 95 ετών.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Αθανάσιος Συροπλάκης
