Μετά τη νίκη της Ενωσης Κέντρου στις εθνικές εκλογές του Φεβρουαρίου 1964, ελήφθησαν μέτρα για τον εκδημοκρατισμό της δημόσιας ζωής στη χώρα. Στα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της αλλαγής περιλαμβάνεται και η διεξαγωγή της δεύτερης Μαραθώνιας Πορείας Ειρήνης με τη συμμετοχή των συνεργαζόμενων με την ΕΔΑ φιλειρηνικών οργανώσεων έναν χρόνο μετά τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη.
Ηδη από τους πρώτους μήνες της διακυβέρνησης της Ενωσης Κέντρου αδρανοποιήθηκαν ή καταργήθηκαν αρκετοί από τους καταπιεστικούς μηχανισμούς, όπως η Υπηρεσία Πληροφοριών του υπουργείου Προεδρίας, το Σπουδαστικό της Ασφάλειας κ.ά. Σταδιακά άρχισαν να διαλύονται και κάποιες παρακρατικές οργανώσεις. Παρότι διστακτικά, έγιναν προσπάθειες και για τον εκδημοκρατισμό των συνδικαλιστικών οργανώσεων.
Τα μέτρα της κυβέρνησης Γεωργίου Παπανδρέου βοήθησαν στη διαμόρφωση ενός διαφορετικού συσχετισμού δυνάμεων στο εκλογικό σώμα συγκριτικά με εκείνον που παρατηρούνταν την προηγούμενη δεκαετία. Η μεταβολή αυτή του πολιτικού κλίματος επιβεβαιώθηκε με τις δημοτικές εκλογές της 5ης Ιουλίου 1964.
Επρόκειτο για εκλογές οι οποίες έπρεπε κανονικά να διεξαχθούν την άνοιξη του 1963. Ωστόσο, αναβλήθηκαν ενόψει των εθνικών εκλογών του 1963.
Ευρισκόμενη σε δύσκολη θέση μετά την αποχώρηση του φυσικού αρχηγού της Κωνσταντίνου Καραμανλή και την εκλογική ήττα του Φεβρουαρίου, η ΕΡΕ δεν κατάφερε να συγκροτήσει ευρύτερες συμμαχίες, όπως είχε πετύχει στις προηγούμενες αυτοδιοικητικές εκλογές. Η ΕΡΕ υποστήριξε τελικά αμιγώς κομματικούς υποψηφίους, αδυνατώντας έτσι να προσελκύσει ψηφοφόρους από άλλους ιδεολογικούς χώρους.
Μεγάλος κερδισμένος των δημοτικών εκλογών του 1964, των τελευταίων αυτοδιοικητικών εκλογών που πραγματοποιήθηκαν πριν από την επιβολή της δικτατορίας, αναδείχθηκε η ΕΔΑ, η οποία σημείωσε ποσοστά σε πολλές περιπτώσεις διπλάσια από εκείνα των εκλογών του Φεβρουαρίου. Στον δήμο της Αθήνας αναδείχθηκε πρώτος ο συνδυασμός της ΕΔΑ με επικεφαλής τον Ν. Κιτσίκη, λαμβάνοντας ποσοστό της τάξης του 30,1%. Δεύτερος αναδείχθηκε ο συνδυασμός που υποστήριζε η ΕΡΕ με επικεφαλής τον Γ. Πλυτά, με ποσοστό 26%. Στη συμπρωτεύουσα, δήμαρχος Θεσσαλονίκης εξελέγη ο Κ. Τσίρος, ο οποίος είχε λάβει την υποστήριξη της Ενωσης Κέντρου και της ΕΔΑ, με ποσοστό 49,7%, ενώ ο υποψήφιος της ΕΡΕ Αθ. Καζινάρης έλαβε το 33,5% των ψήφων.
Η «Καθημερινή» χαρακτήρισε δυσοίωνη την επόμενη ημέρα στην Ελλάδα ύστερα από τη μεγάλη νίκη της ΕΔΑ στα μεγάλα αστικά κέντρα της χώρας. «Εις τας προχθεσινάς δημοτικάς εκλογάς η Ακρα Αριστερά εκέρδησε καθ’ όλην την Ελλάδα και ειδικώς εις τας Αθήνας μίαν μεγάλην νίκην. Εδώ –διά να περιορισθώμεν αυτήν την στιγμήν μόνον εις τον δήμον Αθηναίων– η Ε.Δ.Α. έλαβε τα 30,6% των ψήφων έναντι του 17% το οποίον είχε λάβει εις τας βουλευτικάς εκλογάς του Φεβρουαρίου.
Τούτο, διά τους μη έχοντας σκώληκας εις τον εγκέφαλόν των, σημαίνει, ότι: ή κατά τας εκλογάς του Φεβρουαρίου η Ε.Δ.Α. είχε το 30% των ψήφων και διέθεσεν εξ αυτών το 13% διά να υποστηρίξη το Κέντρον ή, ότι, εν τω μεταξύ, λόγω της πολιτικής του Κέντρου, η δύναμις της Ακρας Αριστεράς διωγκώθη κατά 13%», έγραφε χαρακτηριστικά το κύριο άρθρο τη εφημερίδας στις 7 Ιουλίου.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Αθανάσιος Συροπλάκης
