Ενα κρύο βράδυ του Φλεβάρη του 1986, ένας πύραυλος Πρότον-Κ ανασηκώθηκε με βρόντο από το κοσμοδρόμιο του Μπαϊκονούρ και άφησε κάτω του τις παγωμένες στέπες του Καζακστάν, για να θέσει σε τροχιά γύρω από τη Γη το κεντρικό τμήμα ενός νέου σοβιετικού διαστημικού σταθμού με το απλό, σύντομο, αλλά φιλόδοξο όνομα Μιρ, που σημαίνει «κόσμος» και «ειρήνη» στα ρωσικά. Ο Μιρ έμελλε να γίνει ο πρώτος αρθρωτός διαστημικός σταθμός της ανθρωπότητας. Για 15 χρόνια έζησαν και εργάστηκαν στον Μιρ αστροναύτες από όλο τον κόσμο. Αλλά εκείνο το βράδυ, ο Πρότον-Κ μετέφερε μόνο τολμηρές υποσχέσεις μέσα σε έναν απλό μεταλλικό κύλινδρο 20 τόνων.
«Δωμάτια» με θέα
Για να κατανοήσουμε την καινοτομία του Μιρ, πρέπει να θυμηθούμε την πρώτη γενιά σοβιετικών διαστημικών σταθμών, τους Σαλιούτ. Οι Σαλιούτ ήταν «ερευνητικές διαστημικές γκαρσονιέρες» – δηλαδή μονόχωρα διαστημόπλοια, που φιλοξενούσαν κατά καιρούς Σοβιετικούς κοσμοναύτες και επιστημονικά πειράματα. Χρησιμοποιούνταν για όσον καιρό λειτουργούσαν καλά και εγκαταλείπονταν όταν τα συστήματά τους γερνούσαν. Η κυριότερη χρησιμότητά τους ήταν η δοκιμή και τελικά η απόδειξη της δυνατότητας επιβίωσης ανθρώπων στο Διάστημα για μερικούς μήνες αντί για μερικές ημέρες μόνο.
Κατόπιν αυτού, οι Σοβιετικοί μηχανικοί συνέλαβαν την ιδέα ενός πιο πολύπλοκου, αλλά και ευέλικτου διαστημικού σταθμού, που θα εξελισσόταν και θα μεγάλωνε σταδιακά, με νέα δομικά στοιχεία, που θα προσέθεταν «δωμάτια» σε ένα «σπίτι» σε τροχιά γύρω από τη Γη. Αυτή η αρθρωτή δομή ήταν η κεντρική ιδέα του προγράμματος του Μιρ. Κατά συνέπεια, η εκτόξευση του Μιρ δεν ήταν η γέννηση ενός ολοκληρωμένου διαστημικού εργαστηρίου, αλλά μάλλον η τοποθέτηση των θεμελίων του.
Σταδιακές επεκτάσεις – Οι Σαλιούτ ήταν «ερευνητικές διαστημικές γκαρσονιέρες» – δηλαδή μικρά μονόχωρα διαστημόπλοια. Ο Μιρ ήταν ο πρώτος αρθρωτός διαστημικός σταθμός και οι επιπλέον χώροι μεταφέρονταν σταδιακά και προσαρμόζονταν στο συγκρότημα. Η ανθρωπότητα πέρασε οριστικά στην εποχή της διαστημικής αρχιτεκτονικής.
Η αρχική μονάδα του Μιρ, με επίσημη ονομασία DOS-7, έφτασε το 1985 στο Μπαϊκονούρ για τους τελικούς ελέγχους. Οι μηχανικοί ανακάλυψαν προβλήματα στις καλωδιώσεις της. Λέγεται ότι από τα 2.500 καλώδιά της, περισσότερα από 1.000 χρειάζονταν επισκευή. Αυτό έφερε σοβαρή καθυστέρηση της εκτόξευσης, που οδήγησε σε πιέσεις λόγω υποχρεώσεων τήρησης πολιτικών χρονοδιαγραμμάτων.
Μετακόμιση από το Σαλιούτ
Λίγους μήνες αργότερα και ύστερα από κάποιες ακόμη αβαρίες, στις 19 Φεβρουαρίου 1986, ο πύραυλος Πρότον-Κ εκτόξευσε τον βάρους 24 τόνων Μιρ στον ουρανό. Εννέα λεπτά μετά την εκτόξευση, ο Μιρ αποσυνδέθηκε από τον άνω όροφο του πυραύλου και μπήκε σε τροχιά γύρω από τη Γη. Η κεραία και τα φωτοβολταϊκά ξεδιπλώθηκαν, ο σταθμός εδάφους έλεγξε προσεκτικά όλα τα υποσυστήματα και επιβεβαιώθηκε ότι για πρώτη φορά στην Ιστορία, η καρδιά ενός σπονδυλωτού, επεκτάσιμου διαστημικού σταθμού ήταν έτοιμη να υποδεχθεί ανθρώπους. Αν και μικρή, διέθετε τα απολύτως απαραίτητα: κρεβατοκάμαρα, κουζίνα, χώρο εργασίας και αποθήκη με εργαλεία και ανταλλακτικά.
Η κεντρική μονάδα του Μιρ εκτοξεύθηκε χωρίς πλήρωμα, αλλά δεν έμεινε για πολύ καιρό άδεια. Λιγότερο από ένα μήνα αργότερα, στις 13 Μαρτίου του 1986, οι πρώτοι κοσμοναύτες ανέβηκαν στον Μιρ με μια κάψουλα Σογιούζ Τ-15. Υστερα από 52 ημέρες παραμονής, άφησαν τον Μιρ και επισκέφθηκαν τον παλιό σταθμό Σαλιούτ 7 για να πάρουν εξοπλισμό και να τον μεταφέρουν στον Μιρ, όπου έμειναν άλλες τρεις εβδομάδες, πριν τελικά επιστρέψουν στη Γη τον Ιούλιο του 1986. Αυτή η «διπλή» αποστολή ανέδειξε τον ρόλο του Μιρ ως μεταβατικού σταδίου μεταξύ των απλοϊκών Σαλιούτ για σύντομες διαστημικές επισκέψεις και της πιο φιλόδοξης φάσης της μόνιμης ανθρώπινης παρουσίας στο Διάστημα.
Την κεντρική μονάδα του Μιρ ακολούθησαν πέντε ακόμη μονάδες για διάφορες χρήσεις: αστροφυσική, παρατήρηση της Γης και φυσική της ατμόσφαιρας, επιστήμες υλικών κ.λπ. Οι επιπλέον χώροι μεταφέρθηκαν σταδιακά με πυραύλους Πρότον και προσαρμόζονταν στο συγκρότημα. Με την επέκταση του Μιρ, η ανθρωπότητα πέρασε οριστικά στην εποχή της διαστημικής αρχιτεκτονικής και των μακρόχρονων διαστημικών κατοικιών.
Διεθνής συνεργασία
Οταν το 1986 ο Μιρ τοποθετήθηκε σε τροχιά, ήταν σύμβολο της σοβιετικής τεχνολογικής υπεροχής στην ύστερη περίοδο του Ψυχρού Πολέμου. Η ύπαρξή του έδειχνε ότι η Σοβιετική Ενωση μπορούσε να διατηρήσει ένα μόνιμα κατοικημένο διαστημικό φυλάκιο για πολλά χρόνια. Αλλά οι γεωπολιτικές εξελίξεις έφεραν πολύ γρήγορα δραματικές αλλαγές. Μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης το 1991, η νέα Ρωσική Διαστημική Υπηρεσία κληρονόμησε τον Μιρ μαζί με το δυσβάστακτο οικονομικό βάρος της διατήρησής του.
Σχολείο για τη ΝΑSΑ – Ο Μιρ εκπαίδευσε τη ΝΑSΑ σε διαστημικές αποστολές αστροναυτών μεγάλης διάρκειας, με όλα τα απαραίτητα στοιχεία: υποστήριξη της ζωής, θέματα ψυχολογίας του πληρώματος και διεθνείς επιχειρήσεις, πριν προχωρήσει και δεσμευθεί για την κατασκευή και λειτουργία του Διεθνούς Διαστημικού Σταθμού.
Η λύση που αναδύθηκε ήταν μια χωρίς προηγούμενο συνεργασία πρώην θανάσιμων εχθρών. Μέσα από προγράμματα όπως το Interkosmos, το EuroMir και, το πιο ξακουστό, Shuttle-Mir, κοσμοναύτες και αστροναύτες από τη Βόρεια Αμερική, την Ευρώπη και την Ασία άρχισαν να ζουν και να εργάζονται μαζί στον σταθμό. Μεταξύ 1995 και 1998, διαστημικά λεωφορεία της ΝΑSΑ επισκέφθηκαν τον Μιρ έντεκα φορές, μεταφέροντας προμήθειες, εξοπλισμό και Αμερικανούς αστροναύτες για παραμονές μεγάλης διάρκειας.
Μια ειδική μονάδα πρόσδεσης μεταφέρθηκε από το διαστημικό λεωφορείο Atlantis τον Νοέμβριο του 1995, ώστε να απλοποιήσει τις επισκέψεις των διαστημικών λεωφορείων αυξάνοντας την ασφάλεια στο συγκρότημα του Μιρ. Οι Ευρωπαίοι και οι Ασιάτες αστροναύτες μεταφέρονταν με δορυφόρους Σογιούζ από τη Ρωσική Διαστημική Υπηρεσία, προφανώς με το αζημίωτο.
Ρεκόρ παραμονής
Για τη ΝΑSΑ ο Μιρ λειτούργησε ως προχωρημένο σχολείο: την εκπαίδευσε σε διαστημικές αποστολές αστροναυτών μεγάλης διάρκειας, με όλα τα απαραίτητα στοιχεία: υποστήριξη της ζωής, θέματα ψυχολογίας του πληρώματος και διεθνείς επιχειρήσεις, πριν προχωρήσει και δεσμευθεί για την κατασκευή και λειτουργία του Διεθνούς Διαστημικού Σταθμού. Για τη Ρωσία ο Μιρ ήταν σημαντική πηγή χρηματοδότησης για τη διατήρηση του επανδρωμένου διαστημικού της προγράμματος σε μια περίοδο ισχνών αγελάδων.
Ιδιαίτερα αξιοσημείωτο ήταν το ρεκόρ συνεχούς ανθρώπινης παρουσίας στον σταθμό, από τουλάχιστον έναν αστροναύτη/κάτοικο, που ο Μιρ διατήρησε για πάρα πολλά χρόνια και το έχασε από τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό μόλις το 2010, σχεδόν δέκα χρόνια μετά το τέλος της ζωής του. Αυτή η συνεχής κατοίκηση έκανε τον Μιρ κάτι πολύ περισσότερο από ένα σπουδαίο τεχνολογικό επίτευγμα: ήταν το δεύτερο σπίτι μιας γενιάς αστροναυτών.
Ο γερασμένος Μιρ οδηγήθηκε στην ατμόσφαιρα τον Μάρτιο του 2001 και κάηκε πάνω από τον νότιο Ειρηνικό Ωκεανό· ωστόσο, οι ιδέες και η εμπειρία από τον σχεδιασμό, την κατασκευή και τη χρήση του πέρασαν στην αρχιτεκτονική και στη λειτουργία του Διεθνούς Διαστημικού Σταθμού, που είχε αρχίσει να κατασκευάζεται το 1998. Η σπονδυλωτή δομή, η διεθνής συνεργασία, η μακρόχρονη διαμονή διεθνών πληρωμάτων, όλα αυτά είναι κληρονομιά του Μιρ.
*Ο κ. Γιάννης Δαγκλής είναι καθηγητής Διαστημικής Φυσικής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, τακτικό μέλος της Διεθνούς Αστροναυτικής Ακαδημίας.
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΕΥΑΝΘΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
