Το θωρηκτό «Ποτέμκιν», το οποίο πήρε το όνομά του από τον υπουργό της Μεγάλης Αικατερίνης, Γκριγκόρι Ποτέμκιν, ναυπηγήθηκε στο Μικολάγιεφ της Ουκρανίας και καθελκύστηκε το 1903. Δύο χρόνια αργότερα, συμμετείχε στον Ρωσοϊαπωνικό Πόλεμο που βρισκόταν σε εξέλιξη.
Οι συνθήκες, ωστόσο, για το πλήρωμα ήταν τόσο άσχημες, ώστε ξέσπασε ανταρσία. Συγκεκριμένα, τις πρώτες πρωινές ώρες της 27ης Ιουνίου, το πλήρωμα του «Ποτέμκιν» –πάνω από 700 ναύτες– ανακάλυψε ότι το κρέας με το οποίο θα τρεφόταν ήταν σάπιο, με αποτέλεσμα να διαμαρτυρηθεί έντονα.
Υστερα από αυτό, το κρέας επιθεωρήθηκε από τον γιατρό του πλοίου Σεργκέι Σμιρνόφ και χαρακτηρίστηκε κατάλληλο για κατανάλωση. Ετσι, ήρθε διαταγή για κατανάλωση του φαγητού που είχε προετοιμαστεί˙ μια διαταγή, που δεν ακολουθήθηκε, καθώς το πλήρωμα επέμεινε στην απόφασή του.
Η κίνηση αυτή θεωρήθηκε ανυπακοή, που επιδεχόταν σκληρή τιμωρία. Μάλιστα, ο ύπαρχος Ιπολίτ Ι. Γκιλιαρόφσκι, παρουσία ένοπλης φρουράς, απείλησε να εκτελέσει με απαγχονισμό τα μέλη του πληρώματος που θα έδειχναν ανυπακοή. Το συγκεκριμένο περιστατικό αποτέλεσε και τη σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι.
Ακολούθησε έντονη διαμάχη και αρκετοί αξιωματικοί, συμπεριλαμβανομένων του κυβερνήτη Εβγκένι Γκόλικοφ και του Ιππόλυτου Γκιλιαρόφσκι, είτε πυροβολήθηκαν και σκοτώθηκαν είτε ρίχτηκαν στη θάλασσα. Από την πλευρά του, ο Γκιλιαρόφσκι πυροβόλησε θανάσιμα τον Γκριγκόρι Βακουλίντσουκ, έναν από τους πρωτεργάτες της ανταρσίας. Τελικά τη διοίκηση του «Ποτέμκιν» ανέλαβε επιτροπή των εξεγερμένων με επικεφαλής τον Αφανάσι Ματουσένκο. Υπό τις διαταγές του, το θωρηκτό κατευθύνθηκε προς την Οδησσό, στην οποία έφτασε το ίδιο βράδυ, έχοντας υψωμένη κόκκινη σημαία. Η πόλη εκείνο το διάστημα αποτελούσε κέντρο μαζικών διαμαρτυριών και απεργιακών δράσεων κατά της τσαρικής πολιτικής, με αποτέλεσμα να βρίσκεται σε καθεστώς στρατιωτικού νόμου. Οταν το «Ποτέμκιν» έφτασε στο λιμάνι, χιλιάδες κάτοικοι της Οδησσού συγκεντρώθηκαν προς υποστήριξη των στασιαστών ναυτών, οι οποίοι όμως δεν αποβιβάστηκαν στην πόλη.
Στις 29 Ιουνίου, η κηδεία του Βακουλίντσουκ στην πόλη μετατράπηκε σε πολιτική διαδήλωση με επίκεντρο τις Σκάλες της Παραλίας (Σήμερα Σκάλες Ποτέμκιν), η οποία αντιμετωπίστηκε βίαια, με τις τσαρικές δυνάμεις των Κοζάκων να πυροβολούν εναντίον του πλήθους, ενώ το «Ποτέμκιν» με τα πυροβόλα του έβαλε εναντίον των στρατώνων.
Ακολούθησαν συγκρούσεις μεταξύ διαδηλωτών και στρατού. Την επόμενη ημέρα ο τσαρικός στόλος απέκλεισε το λιμάνι της Οδησσού. Ομως το «Ποτέμκιν» διέσπασε τον αποκλεισμό και απέπλευσε προς την Κωνστάντζα της Ρουμανίας, όπου απορρίφθηκε αίτημα του πληρώματος για χορήγηση προμηθειών. Επόμενος σταθμός ήταν η Θεοδοσία της Ουκρανίας· ούτε εκεί, όμως, κατόρθωσαν να εξασφαλίσουν τις απαιτούμενες προμήθειες (εξασφάλισαν μόνο τρόφιμα), με αποτέλεσμα να επιστρέψουν στην Κωνστάντζα στις 7 Ιουλίου. Την επόμενη, οι ναύτες παρέδωσαν το «Ποτέμκιν» στις ρουμανικές αρχές, οι οποίες το παρέδωσαν στη συνέχεια στη Ρωσία. Μερικοί συνελήφθησαν από τις ρωσικές αρχές και μεταφέρθηκαν πίσω στη Ρωσία, όπου καταδικάστηκαν είτε σε εκτέλεση είτε σε εξορία στη Σιβηρία.
Το «Ποτέμκιν» στη συνέχεια μετονομάστηκε σε «Παντελεήμων» και επέστρεψε στην ενεργό δράση, πολεμώντας μάλιστα εναντίον του οθωμανικού ναυτικού στη Ναυμαχία του Ακρωτηρίου Σάριτς κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Η ανταρσία της 27ης Ιουνίου πυροδότησε παράλληλα ένα κύμα μαζικής πολιτικής και κοινωνικής αναταραχής, αποτελώντας στην πραγματικότητα μία από τις πρώτες πράξεις της Επανάστασης του 1905, αποτέλεσμα της οποίας ήταν η Συνταγματική Μεταρρύθμιση του 1906. Το γεγονός αυτό έγινε ευρύτερα γνωστό χάρη και στην ταινία «Θωρηκτό Ποτέμκιν», η οποία γυρίστηκε το 1925 σε σκηνοθεσία Σεργκέι Αϊζενστάιν.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Αθανάσιος Συροπλάκης
