Στις 3 Ιουνίου 1938 η κυβέρνηση του Αδόλφου Χίτλερ προχώρησε στην ψήφιση νομοθεσίας με την οποία νομιμοποιήθηκε αναδρομικά η κατάσχεση έργων τέχνης που είχαν χαρακτηριστεί από το ναζιστικό καθεστώς «εκφυλισμένα». Η ρύθμιση εντάχθηκε στο πλαίσιο του «Νόμου περί κατάσχεσης προϊόντων εκφυλισμένης τέχνης» (Gesetz über die Einziehung von Erzeugnissen entarteter Kunst), ο οποίος έδωσε θεσμική κάλυψη σε μια διαδικασία που βρισκόταν ήδη σε εξέλιξη από τα πρώτα χρόνια της ναζιστικής διακυβέρνησης.
Από το 1933, με την άνοδο του εθνικοσοσιαλιστικού καθεστώτος, η καλλιτεχνική παραγωγή εντάχθηκε σταδιακά -και με όρους ασφυκτικού ελέγχου- στο πλαίσιο των στόχων και των προτεραιοτήτων του. Υπό την εποπτεία του υπουργείου Δημόσιας Διαφώτισης και Προπαγάνδας του Γιόζεφ Γκέμπελς και των αρμόδιων υπηρεσιών για τις εικαστικές τέχνες, ξεκίνησαν εκκαθαρίσεις μουσείων και απομάκρυνση έργων που δεν ανταποκρίνονταν στα αισθητικά και ιδεολογικά πρότυπα του καθεστώτος. Η διαδικασία συνοδεύτηκε από την απομάκρυνση διευθυντών μουσείων, την επανεξέταση συλλογών και τον περιορισμό της παρουσίας της μοντέρνας τέχνης στους δημόσιους εκθεσιακούς χώρους.
Στο στόχαστρο βρέθηκαν κυρίως τα κινήματα της καλλιτεχνικής πρωτοπορίας των αρχών του 20ού αιώνα, όπως ο εξπρεσιονισμός, ο κυβισμός και η αφηρημένη τέχνη. Πολλά από τα έργα αυτά είχαν ήδη αποτελέσει βασικό στοιχείο της πολιτιστικής ζωής της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, γεγονός που ενίσχυσε τη σύνδεσή τους με την «παρακμή» στην αντίληψη του καθεστώτος.
Η διαμόρφωση ενιαίου αισθητικού προτύπου συνδέθηκε με την προσπάθεια ιδεολογικής ενοποίησης της γερμανικής κοινωνίας και τον περιορισμό της καλλιτεχνικής διαφοροποίησης. Οι παρεμβάσεις στον χώρο των μουσείων και των καλλιτεχνικών ιδρυμάτων συνυπήρξαν με αντίστοιχες πολιτικές στην εκπαίδευση, όπου αναθεωρήθηκαν τα προγράμματα διδασκαλίας της τέχνης και της ιστορίας, καθώς και στον δημόσιο λόγο, μέσα από τον έλεγχο των εκδόσεων και των καλλιτεχνικών οργανισμών.
Ο όρος «εκφυλισμένη τέχνη» (Entartete Kunst) χρησιμοποιήθηκε ως διοικητική και ιδεολογική κατηγορία για την απομάκρυνση έργων από δημόσιες συλλογές. Η εφαρμογή του δεν περιορίστηκε σε μεμονωμένες παρεμβάσεις, αλλά εξελίχθηκε σε συστηματική αναδιοργάνωση των μουσείων της χώρας. Καλλιτέχνες όπως οι Βασίλι Καντίνσκι, Πάουλ Κλέε, Ερνστ Λούντβιχ Κίρχνερ και Μαξ Μπέκμαν συγκαταλέγονταν μεταξύ εκείνων των οποίων τα έργα αφαιρέθηκαν από τις κρατικές συλλογές, ενώ σημαντικό μέρος της γερμανικής μοντέρνας παραγωγής αποσύρθηκε από την επίσημη καλλιτεχνική αφήγηση.
Η κορύφωση της εκστρατείας ήρθε το 1937 με την «Εκθεση Εκφυλισμένης Τέχνης» στο Μόναχο, όπου συγκεντρώθηκαν εκατοντάδες από τα κατασχεμένα έργα και παρουσιάστηκαν με τρόπο που στόχευε στη δημόσια απαξίωσή τους. Η έκθεση σημείωσε μεγάλη επισκεψιμότητα και λειτούργησε ως βασικό εργαλείο προπαγάνδας, ενώ παράλληλα στο ίδιο χρονικό διάστημα πραγματοποιήθηκε η αντίστοιχη «Μεγάλη Γερμανική Εκθεση Τέχνης», η οποία προωθούσε τα πρότυπα της επίσημης κρατικής αισθητικής.
Μέχρι το 1938 είχαν ήδη αφαιρεθεί από μουσεία και δημόσιους χώρους περισσότερα από 16.000 έργα τέχνης. Η νομοθεσία της 3ης Ιουνίου επικύρωσε τις κατασχέσεις αυτές και μετέφερε την κυριότητα των έργων στο γερμανικό κράτος. Τα μουσεία στερήθηκαν κάθε δυνατότητα ανάκτησης ή διαχείρισής τους, ενώ η τύχη των έργων καθοριζόταν πλέον κεντρικά από τις κρατικές αρχές.
Η διαχείριση των κατασχεμένων έργων ακολούθησε διαφορετικές κατευθύνσεις. Ενα μέρος τους πωλήθηκε στο εξωτερικό μέσω εμπόρων τέχνης, με στόχο την εξασφάλιση συναλλάγματος για το γερμανικό κράτος, ιδιαίτερα στο πλαίσιο της οικονομικής και στρατιωτικής προετοιμασίας της περιόδου. Αλλα έργα καταστράφηκαν σε οργανωμένες εκκαθαρίσεις αποθηκών ή χάθηκαν οριστικά, με αποτέλεσμα σημαντικά τμήματα της καλλιτεχνικής παραγωγής των αρχών του 20ού αιώνα να μην έχουν διασωθεί.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Αθανάσιος Συροπλάκης
