Εχοντας αναλάβει την ηγεσία της Νέας Δημοκρατίας από τον Σεπτέμβριο του 1984, ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης ήταν εκείνος που οδήγησε το κόμμα στις βουλευτικές εκλογές, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν στις 2 Ιουνίου του επόμενου έτους.
Επειτα από τέσσερα χρόνια παρουσίας του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία, στις τάξεις της αξιωματικής αντιπολίτευσης υπήρχε η προσδοκία ότι το εκλογικό αποτέλεσμα θα μπορούσε να αποβεί προς όφελος της Νέας Δημοκρατίας. Ομως, οι ελπίδες αποδείχθηκαν φρούδες. Παρά το γεγονός ότι αύξησε αισθητά τα ποσοστά της σε σύγκριση με τις εκλογές του 1981, η Νέα Δημοκρατία παρέμεινε δεύτερη πίσω από το ΠΑΣΟΚ με διαφορά της τάξης των πέντε ποσοστιαίων μονάδων (40,85% έναντι 45,82%).
Κλυδωνισμοί και αποχωρήσεις
Η νέα εκλογική αποτυχία προκάλεσε κλυδωνισμούς στο εσωτερικό του κόμματος. Ο Κωστής Στεφανόπουλος, ο οποίος είχε έρθει δεύτερος στις εκλογές για την προεδρία της Νέας Δημοκρατίας ένα χρόνο νωρίτερα, αμφισβήτησε έμμεσα την ηγεσία του Μητσοτάκη.
Ενα από τα κύρια σημεία δημόσιας αντιπαράθεσης ήταν ο χρόνος διεξαγωγής του δεύτερου Συνεδρίου της Νέας Δημοκρατίας, το οποίο είχε προσδιοριστεί να λάβει χώρα στο τέλος Νοεμβρίου του 1985.
Ο Στεφανόπουλος ζήτησε την αναβολή του για την άνοιξη του 1986, αφενός εγείροντας ζήτημα τήρησης της νομιμότητας των διαδικασιών που σχετίζονταν με την οργάνωσή του, αφετέρου υποστηρίζοντας ότι θα έπρεπε να προηγηθεί το συνέδριο της ΟΝΝΕΔ δεδομένου ότι στο κομματικό συνέδριο θα μετείχαν και εκπρόσωποι της νεολαίας.
Από την πλευρά του, ο Μητσοτάκης τάχθηκε κατηγορηματικά εναντίον κάθε ιδέας αναβολής, απορρίπτοντας την επιχειρηματολογία του Στεφανόπουλου.
Ιδεολογικές διαφορές – Οι εργασίες του Β΄ Συνεδρίου απέδειξαν ότι οι επιμέρους ιδεολογικές απόψεις ήταν –υπό προϋποθέσεις– δυνατόν να συγκεραστούν, όχι όμως και να πάψουν να υφίστανται. Το ζητούμενο έμοιαζε να είναι μάλλον η σύνθεσή τους, αν και ο χρόνος θα αποδείκνυε ότι αυτός ο στόχος κάθε άλλο παρά εύκολο ήταν να επιτευχθεί.
Επιφυλάξεις για τον τρόπο σύγκλησης του Β΄ Συνεδρίου διατυπώθηκαν και από άλλα ηγετικά στελέχη της Νέας Δημοκρατίας. Ενα από αυτά ήταν ο Μιλτιάδης Εβερτ, ο οποίος σε υπόμνημα που υπέβαλε στον Μητσοτάκη επέμενε στην ανάγκη διαφύλαξης του δημοκρατικού και γνήσιου χαρακτήρα του συνεδρίου, εμμέσως αμφισβητώντας ότι κάτι τέτοιο ήταν εξασφαλισμένο. Τελικά, έπειτα από μακρές συζητήσεις που είχε με τον Μητσοτάκη, πείστηκε να υπαναχωρήσει και με δημόσια δήλωσή του ξεκαθάρισε ότι ήταν βέβαιος πως θα τηρούνταν χωρίς καμία παρέκκλιση όλες οι καταστατικές αρχές.
Προβληματισμένος εμφανιζόταν και ο προκάτοχος του Μητσοτάκη στην προεδρία της Νέας Δημοκρατίας, Ευάγγελος Αβέρωφ-Τοσίτσας, αλλά για διαφορετικούς λόγους.
Ο Αβέρωφ ανησυχούσε για το κατά πόσον η πορεία προς το συνέδριο θα ήταν ομαλή ή εάν θα δημιουργούσε προβλήματα στη συνοχή του κόμματος. Κατά την άποψή του, ήταν απαραίτητο να απεφεύγετο κάθε βεβιασμένη ενέργεια ή οποιοσδήποτε χειρισμός θα έθετε σε κίνδυνο την κομματική ενότητα.
Λάθη και αστοχίες οδήγησαν στην ήττα
Οι φόβοι του Αβέρωφ δεν άργησαν να επιβεβαιωθούν. Στις 24 Αυγούστου 1985 ο Μητσοτάκης ανακοίνωσε αιφνιδιαστικά ότι παραιτείτο από την προεδρία της Νέας Δημοκρατίας και ότι θα ζητούσε την ανανέωση της εμπιστοσύνης της κοινοβουλευτικής ομάδας του κόμματος προς το πρόσωπό του.
Ο Μητσοτάκης κέρδισε τη μάχη, καθώς έλαβε 82 θετικές ψήφους έναντι 37 λευκών και ενός άκυρου ψηφοδελτίου. Ο Στεφανόπουλος αρνήθηκε να συμμετάσχει στην ψηφοφορία, αποχώρησε από τη Νέα Δημοκρατία και στις 6 Σεπτεμβρίου ανακοίνωσε την ίδρυση νέου κομματικού σχηματισμού με την επωνυμία Δημοκρατική Ανανέωση, στον οποίο προσχώρησαν εννέα βουλευτές και ικανός αριθμός στελεχών της Νέας Δημοκρατίας.
Παρά το γεγονός ότι ο Μητσοτάκης είχε επιμείνει το Β΄ Συνέδριο να πραγματοποιηθεί στο τέλος Νοεμβρίου 1985, τελικά η ολιγόμηνη αναβολή κρίθηκε σκόπιμη προκειμένου να υπάρξει καλύτερη προετοιμασία. Ετσι, οι εργασίες του ξεκίνησαν στη Θεσσαλονίκη στις 14 Φεβρουαρίου 1986 και ολοκληρώθηκαν δύο ημέρες αργότερα. Στην εναρκτήρια ομιλία του ο πρόεδρος του κόμματος επισήμανε σειρά λαθών, αστοχιών και παραλείψεων που είχαν οδηγήσει στην ήττα της Νέας Δημοκρατίας στις εκλογές του προηγούμενου Ιουνίου.
Ανάμεσα στα άλλα, ο Μητσοτάκης απέδωσε το δυσμενές εκλογικό αποτέλεσμα στην απουσία εσωτερικής ομοιογένειας του κόμματος και ομοψυχίας των στελεχών του, στην αποτυχία συσπείρωσης του συνόλου των οπαδών του, στην αδυναμία ανάδειξης της κοινωνικής διάστασης του προγράμματος της Νέας Δημοκρατίας, αλλά και στην πλεονεκτική θέση στην οποία βρισκόταν το ΠΑΣΟΚ με δεδομένο ότι είχε στα χέρια του την κρατική εξουσία.
«Δεν δέχομαι το αρχηγικό κόμμα»
Παράλληλα, ο Μητσοτάκης προσδιόρισε τους στρατηγικούς στόχους της Νέας Δημοκρατίας: αφενός διεύρυνση της εκλογικής απήχησής της με άνοιγμα προς τον χώρο του Κέντρου, αφετέρου άσκηση δυναμικής αντιπολίτευσης ώστε να επιταχυνόταν η πτώση του ΠΑΣΟΚ από την εξουσία. Σε αυτό το πλαίσιο, απέκλεισε οποιαδήποτε πιθανότητα συνεργασίας με άλλο κόμμα, ενώ φρόντισε να χαράξει σαφείς διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στη Νέα Δημοκρατία και στη Δημοκρατική Ανανέωση.
Ανοιγμα στο Κέντρο – Ο Kων. Μητσοτάκης προσδιόρισε τους στρατηγικούς στόχους της Ν.Δ.: αφενός διεύρυνση της εκλογικής απήχησής της με άνοιγμα προς τον χώρο του Κέντρου, αφετέρου άσκηση δυναμικής αντιπολίτευσης για να επιταχυνθεί η πτώση του ΠΑΣΟΚ από την εξουσία, ενώ απέκλεισε οποιαδήποτε πιθανότητα συνεργασίας με άλλο κόμμα.
Υποστήριξε, τέλος, ότι η αποχώρηση του Στεφανόπουλου και όσων συμπαρατάχθηκαν μαζί του έθεσε επί τάπητος το κεφαλαιώδους σημασίας ερώτημα για τη φυσιογνωμία που θα είχε στο εξής η Νέα Δημοκρατία: «Δεν δέχομαι το αρχηγικό κόμμα», υπογράμμισε ο Μητσοτάκης, «γιατί αποτελεί αναχρονισμό και υποβάθμιση του σύγχρονου δημοκρατικού κόμματος που είναι η Νέα Δημοκρατία. Εισηγούμαι την αναβάθμιση του ρόλου της βάσης στα πλαίσια του καταστατικού του κόμματος».
Ουσιαστικά, ο Μητσοτάκης επαναλάμβανε τις θέσεις που ήδη από το 1977 είχε δημόσια διατυπώσει ο ιδρυτής του κόμματος Κωνσταντίνος Καραμανλής. Οχι τυχαία, οι αποφάσεις του δεύτερου συνεδρίου επιβεβαίωσαν την προσήλωση της Νέας Δημοκρατίας στις θεμελιώδεις αρχές που είχαν υιοθετηθεί το 1979 κατά τη διάρκεια του πρώτου συνεδρίου, με πρώτη την ιδεολογική αγκίστρωση στον ριζοσπαστικό φιλελευθερισμό.
Στο Β΄ Συνέδριο υπερψηφίστηκε ομόφωνα ιδεολογική διακήρυξη που τις κατοχύρωνε εκ νέου, ενώ επίσης ομόφωνα εγκρίθηκε το πολιτικό πρόγραμμα του κόμματος, το οποίο θα αποτελούσε τον καταστατικό χάρτη της τοποθέτησής του έναντι των μειζόνων οικονομικών, κοινωνικών και εθνικών ζητημάτων. Συνολικά, οι αποφάσεις του Β΄ Συνεδρίου σηματοδότησαν τη μετεξέλιξη της Νέας Δημοκρατίας σε μαζικό κόμμα, με δομές που θα της επέτρεπαν αποδοτικότερο άνοιγμα στην ελληνική κοινωνία, έτσι ώστε να αντισταθμίσει κατά το δυνατόν το προβάδισμα που είχε εμπεδώσει σε οργανωτικό επίπεδο το ΠΑΣΟΚ.
Οξεία αντιπαράθεση για την ταυτότητα του κόμματος
Η σύμπνοια στη λήψη των αποφάσεων αποτελούσε τη μία πλευρά του νομίσματος. Η άλλη ήταν η διατύπωση αντικρουόμενων απόψεων από ορισμένους συνέδρους. Οι πιο ζωηρές συζητήσεις διεξήχθησαν στο Τμήμα Ιδεολογίας του συνεδρίου, όπου διαπιστώθηκε η ύπαρξη δύο τάσεων: μιας πιο παραδοσιακής δεξιάς και μιας που εμφάνιζε μεγαλύτερη ροπή προς τον οικονομικό φιλελευθερισμό, ο οποίος εκείνη την εποχή γνώριζε μεγάλη άνθηση στις ΗΠΑ και στη Μεγάλη Βρετανία, με εκφραστές τον Ρόναλντ Ρέιγκαν και τη Μάργκαρετ Θάτσερ αντίστοιχα.
Την αρχή έκανε με παρέμβασή του ο Αναστάσης Παπαληγούρας, ο οποίος χαρακτήρισε «αιρέσεις και δήθεν ολοκληρωμένες ιδεολογίες τον φιλελευθερισμό και τους διάφορους “ισμούς”». Το γάντι, από την πλευρά της φιλελεύθερης πτέρυγας, σήκωσε αμέσως ο Ανδρέας Ανδριανόπουλος, ο οποίος υπεραμύνθηκε της ανάγκης η Νέα Δημοκρατία να αποκτούσε πιο σαφή φιλελεύθερο προσανατολισμό: «Δεν πιστεύω ότι έχουμε αλλάξει», παρατήρησε δηκτικά, αναζητώντας τα αίτια των εκλογικών αποτυχιών του κόμματος, καθώς κατά τη γνώμη του ο ελληνικός λαός είχε καταψηφίσει «την παλαιά δεξιά και όχι τον φιλελευθερισμό».
Τα πνεύματα οξύνθηκαν ακόμα περισσότερο όταν ο προεδρεύων στο Τμήμα Ιδεολογίας Παναγιώτης Χατζηνικολάου ουσιαστικά ανακάλεσε στην τάξη τον Ανδριανόπουλο, υποδεικνύοντάς του ότι οι απόψεις που διατύπωνε απέκλιναν από τις αποφάσεις του πρώτου συνεδρίου. Εσπευσε μάλιστα να του επισημάνει με νόημα ότι σε περίπτωση ιδεολογικής διαφωνίας είτε το κόμμα θα έπρεπε να αλλάξει ιδεολογία, είτε ο διαφωνών όφειλε να αποχωρήσει από αυτό – ο υπαινιγμός ήταν κάτι περισσότερο από προφανής. Αντίστοιχο νόημα είχε και η παρατήρηση του Μιχάλη Λιάπη για την ανάγκη επιστροφής της Νέας Δημοκρατίας «στην ιδεολογική ορθοδοξία», διατύπωση που σαφώς παρέπεμπε στην προσήλωση στις παρακαταθήκες του ιδρυτή της (αλλά και θείου του Λιάπη) Κωνσταντίνου Καραμανλή.
Επιχειρώντας να συμβιβάσει τις αντικρουόμενες θέσεις, ο Μιλτιάδης Εβερτ υπενθύμισε ότι ο φιλελευθερισμός προσδιόριζε την ιδεολογική ταυτότητα του κόμματος συνοδευόμενος από το πρόθεμα «ριζοσπαστικός», όπως ο ίδιος ο Καραμανλής είχε διακηρύξει στο συνέδριο του 1979. Κόμμα από τη φύση του πολυσυλλεκτικό, η Νέα Δημοκρατία δεν μπορούσε παρά να συσπειρώνει στις τάξεις της πρόσωπα με διαφορετικές ιδεολογικές καταβολές και πολιτικές στοχοθεσίες. Οι εργασίες του Β΄ Συνεδρίου απέδειξαν ότι οι επιμέρους απόψεις ήταν –υπό προϋποθέσεις– δυνατόν να συγκεραστούν, όχι όμως και να πάψουν να υφίστανται. Το ζητούμενο έμοιαζε να είναι μάλλον η σύνθεσή τους, αν και ο χρόνος θα αποδείκνυε ότι αυτός ο στόχος κάθε άλλο παρά εύκολο ήταν να επιτευχθεί.
*Ο κ. Αντώνης Κλάψης είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου. Το βιβλίο του «Ενας κόσμος χωρίς κανόνες; Το διεθνές σύστημα στη συγκυρία της απορρύθμισης» θα κυκλοφορήσει σύντομα από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΕΥΑΝΘΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
