Κατά τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1980 είχε αναζωπυρωθεί ο Ψυχρός Πόλεμος. Οι ΗΠΑ και η Σοβιετική Ενωση βρίσκονταν σε μια κούρσα διηπειρωτικών πυρηνικών εξοπλισμών, που ο Ρέιγκαν επέκτεινε στο Διάστημα με την ανάπτυξη του αντιπυραυλικού συστήματος SDI (Strategic Defense Initiative). Οι δύο υπερδυνάμεις είχαν αναπτύξει στην Ευρώπη πυρηνικούς πυραύλους ενδιάμεσου βεληνεκούς. Βρίσκονταν επίσης σε αντιπαράθεση σε διάφορα σημεία του Τρίτου Κόσμου, από το Αφγανιστάν, την Υεμένη και την Ανατολική Αφρική ώς τη Νικαράγουα και το Ελ Σαλβαδόρ.
Εκείνη την περίοδο έλαβε χώρα στη Σοβιετική Ενωση μια ταχεία διαδοχή γηραιών ηγετών. Τον Λεονίντ Μπρέζνιεφ, που απεβίωσε το 1982 σε ηλικία 76 ετών, διαδέχθηκε ο Γιούρι Αντρόποφ, που απεβίωσε το 1984. Ακολούθησε ο Κονσταντίν Τσερνιένκο, που απεβίωσε τον Μάρτιο 1985.
Με πρωτοβουλία του Σοβιετικού υπουργού Εξωτερικών Αντρέι Γκρομίκο, η ηγεσία πέρασε στην επόμενη γενιά. Νέος Σοβιετικός ηγέτης ανέλαβε ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, που ήταν 54 ετών. Η πρωθυπουργός της Βρετανίας Μάργκαρετ Θάτσερ τον είχε συναντήσει στο Λονδίνο έναν χρόνο νωρίτερα, στο πρώτο ταξίδι του εκτός του κομμουνιστικού μπλοκ, και είχε δηλώσει: «This is a man with whom I could do business» (είναι ένας άνδρας με τον οποίο θα μπορούσα να συνεργαστώ).
Επειτα από προεργασία μερικών μηνών μεταξύ του Εντβαρντ Σεβαρντνάντζε –που είχε αντικαταστήσει τον Γκρομίκο ως Σοβιετικός υπουργός Εξωτερικών– και του υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ Τζορτζ Σουλτς, δρομολογήθηκε συνάντηση κορυφής του Γκορμπατσόφ με τον Ρέιγκαν τον Νοέμβριο 1985 στη Γενεύη της ουδέτερης Ελβετίας. Στις 19 Νοεμβρίου ο Ρέιγκαν υποδέχθηκε τον Γκορμπατσόφ έξω από το κτίριο όπου βρισκόταν η αμερικανική αποστολή. Παρά το τσουχτερό κρύο, ο Ρέιγκαν φορούσε απλώς το κοστούμι του, ενώ ο Γκορμπατσόφ φορούσε παλτό και είχε τυλιγμένο ένα κασκόλ γύρω από τον λαιμό του. Στη διάσημη φωτογραφία αυτής της πρώτης συνάντησής τους, ο Ρέιγκαν έμοιαζε να είναι ο νεότερος από τους δύο, ενώ στην πραγματικότητα ήταν 20 χρόνια μεγαλύτερος.
Αρχικά είχε προγραμματισθεί κατ’ ιδίαν συνάντηση μισής ώρας των δύο ηγετών με παρουσία μόνο των διερμηνέων τους. Τελικά η συνάντηση κράτησε μία ώρα και ένα τέταρτο και οι δύο ηγέτες βγήκαν από την αίθουσα χαμογελαστοί. Αργότερα την ίδια ημέρα με πρόταση του Ρέιγκαν οι δύο ηγέτες συναντήθηκαν και πάλι σε μια αίθουσα με τζάκι στη λίμνη της Γενεύης και είχαν κατ’ ιδίαν συνομιλίες.
Πρώτο βήμα συγκλίσεων – Η σύνοδος κορυφής της Γενεύης δεν κατέληξε σε συμφωνίες μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων, άνοιξε τον δρόμο όμως για μια σοβαρή αποκλιμάκωση του Ψυχρού Πολέμου τα επόμενα χρόνια.
Δύσκολες συνομιλίες
Παρά την καλή προσωπική «χημεία» μεταξύ των δύο ηγετών, οι διαπραγματεύσεις δεν ήταν εύκολες. Η αμερικανική πλευρά ήθελε μείωση στους πυρηνικούς εξοπλισμούς τόσο των διηπειρωτικών οπλοστασίων όσο και των πυραύλων ενδιάμεσου βεληνεκούς στην Ευρώπη. Η σοβιετική πλευρά ήθελε πάνω από όλα να τερματίσουν οι ΗΠΑ την ανάπτυξη του αντιπυραυλικού συστήματος SDI, την τεχνολογία του οποίου δεν κατείχαν οι Σοβιετικοί.
Σε κάποια φάση, όταν ο Ρέιγκαν τόνισε την ανάγκη μείωσης των πυρηνικών οπλοστασίων τους, ο Γκορμπατσόφ αντέτεινε ότι οι ΗΠΑ είχαν τερματίσει τις προγενέστερες διαπραγματεύσεις περιορισμού των πυρηνικών όπλων το 1979. Ο Ρέιγκαν δήλωσε ότι αυτό είχε συμβεί λόγω της σοβιετικής εισβολής στο Αφγανιστάν, ο Γκορμπατσόφ όμως θεώρησε ότι ο τερματισμός εκείνων των συνομιλιών οφειλόταν στα συμφέροντα του αμερικανικού στρατιωτικο-βιομηχανικού συμπλέγματος.
Απαντώντας ο Ρέιγκαν ανέφερε ότι οι αμερικανικές δαπάνες για εξοπλισμούς ήταν μόλις 3% του ΑΕΠ των ΗΠΑ και επομένως δεν είχαν τόση σημασία για την αμερικανική βιομηχανία (γεγονός που επαληθεύθηκε με τη δραστική μείωση των αμερικανικών δαπανών σε εξοπλισμούς μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου).
Διαφορετικές επιδιώξεις – Οι Αμερικανοί ήθελαν μείωση των διηπειρωτικών οπλοστασίων και των πυραύλων ενδιάμεσου βεληνεκούς στην Ευρώπη. Οι Σοβιετικοί ήθελαν να τερματίσουν οι ΗΠΑ την ανάπτυξη του «Πολέμου των Αστρων».
Οταν ο Γκορμπατσόφ απαίτησε οι ΗΠΑ να τερματίσουν την ανάπτυξη του αντιπυραυλικού συστήματος SDI, ο Ρέιγκαν αντέδρασε έντονα τονίζοντας ότι η αποφυγή ενός πυρηνικού ολοκαυτώματος δεν μπορούσε να βασίζεται μόνο στην αμοιβαία απειλή πυρηνικής καταστροφής και ότι η ανθρωπότητα έπρεπε να αναπτύξει την αντιπυραυλική άμυνα για την επιβίωσή της. Οταν ο Ρέιγκαν σταμάτησε να μιλάει, ακολούθησε απόλυτη σιωπή στην αίθουσα, ώσπου να δηλώσει ο Γκορμπατσόφ: «Κύριε πρόεδρε, δεν συμφωνώ μαζί σας, βλέπω όμως ότι πραγματικά εννοείτε αυτά που λέτε».
Δυστοκία στο κοινό ανακοινωθέν
Κατά τη διάρκεια των συναντήσεων ο Ρέιγκαν αναφέρθηκε στα ανθρώπινα δικαιώματα – το σοβιετικό μπλοκ είχε δεσμευθεί να τα προστατεύει με τις συμφωνίες του Ελσίνκι το 1975, γίνονταν όμως σημαντικές παραβιάσεις τους τόσο στη Σοβιετική Ενωση όσο και σε άλλα κράτη-μέλη του Συμφώνου της Βαρσοβίας. Ο Γκορμπατσόφ αντέτεινε ότι στις ΗΠΑ παραβιάζονταν τα ανθρώπινα δικαιώματα των μαύρων, των γυναικών και των ανέργων, τονίζοντας ότι στη Σοβιετική Ενωση δεν υπήρχε ανεργία.
Τελικά δεν κατέστη δυνατό σε αυτή τη σύνοδο να γεφυρωθούν οι διαφορές μεταξύ των δύο πλευρών όσον αφορά τη μείωση των πυρηνικών όπλων και την κατάργηση του αντιπυραυλικού συστήματος SDI. Οσο οι ΗΠΑ επέμεναν στην ανάπτυξη του αντιπυραυλικού συστήματος, η Σοβιετική Ενωση θεωρούσε απαραίτητο να αυξήσει τους πυρηνικούς εξοπλισμούς της για να διατηρήσει την αποτρεπτική ισχύ της.
Οι δύο πλευρές περιορίσθηκαν στην έκδοση κοινού ανακοινωθέντος που να τονίζει το καλό κλίμα της συνόδου και να παραπέμπει σε συνέχιση των διαπραγματεύσεων. Στη σύνταξη του κοινού ανακοινωθέντος ο Γκορμπατσόφ μετακινήθηκε σημαντικά προς τις αμερικανικές θέσεις. Στην ολονύκτια προσπάθεια δύο χαμηλότερων αξιωματούχων όμως να οριστικοποιήσουν τη σύνταξή του, ο Σοβιετικός ήταν άκαμπτος υπέρ προγενέστερων σοβιετικών θέσεων.
Την επόμενη ημέρα, όταν συναντήθηκαν πάλι οι δύο ηγέτες με τα επιτελεία τους, ο Σουλτς απευθύνθηκε προς τον Γκορμπατσόφ με έντονο ύφος για τη διαφαινόμενη υπαναχώρηση στη σοβιετική στάση. Ο Γκορμπατσόφ στράφηκε τότε προς τους δικούς του και τους είπε ότι αυτά είχαν συμφωνηθεί την προηγούμενη ημέρα, όπως ανέφερε ο Αμερικανός διερμηνέας στην αμερικανική ηγεσία.
Αποκλιμάκωση της αντιπαράθεσης
Η σύνοδος κορυφής της Γενεύης δεν κατέληξε σε συμφωνίες μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων, άνοιξε τον δρόμο όμως για μια σοβαρή αποκλιμάκωση του Ψυχρού Πολέμου. Ακολούθησαν η δεύτερη σύνοδος κορυφής του Ρέιγκαν με τον Γκορμπατσόφ στο Ρέικιαβικ της Ισλανδίας το 1986, η συμφωνία για την καταστροφή των πυρηνικών πυραύλων ενδιάμεσου βεληνεκούς το 1987 και η συμφωνία μείωσης των διηπειρωτικών πυρηνικών πυραύλων το 1989.
Ο λόγος που οι Σοβιετικοί μετατοπίσθηκαν στις αμερικανικές θέσεις στα δύο αυτά ζητήματα ήταν ότι είχαν καταλάβει πως το αντιπυραυλικό σύστημα SDI ήταν τεχνικά αδύνατο να καταστρέψει κάθε έναν από τις πολλές χιλιάδες των σοβιετικών πυρηνικών πυραύλων σε περίπτωση μαζικής εξαπόλυσής τους και επομένως δεν αποδυνάμωνε τη σοβιετική αποτρεπτική ισχύ.
*Ο κ. Χαράλαμπος Παπασωτηρίου είναι καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, πρόεδρος Ε.Σ. του Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων.
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΕΥΑΝΘΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ
