Σε πολλές αμερικανικές ταινίες και σειρές είναι συνηθισμένη η φιγούρα του βετεράνου του Βιετνάμ, του Αφγανιστάν ή του Ιράκ, ο οποίος προσπαθεί να επιστρέψει στην προπολεμική κανονικότητα αντιμετωπίζοντας, ωστόσο, πολυεπίπεδες προκλήσεις. Χαρακτηριστικό πολλών εξ αυτών είναι τα ψυχικά προβλήματα που αντιμετώπιζαν.
Το φαινόμενο αυτό δεν αποτελεί ιδιοτυπία των εν λόγω πολεμικών συγκρούσεων, αλλά διατρέχει την ιστορία των μεταπολεμικών κοινωνιών. Η συστηματική μελέτη της ψυχολογικής κατάρρευσης των στρατιωτικών από την ιατρική κοινότητα ξεκίνησε τον 19ο αιώνα. Η μαζικότητα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου (1914-1918), ωστόσο, έφερε αυτό το φαινόμενο στο προσκήνιο των εμπόλεμων, καθιστώντας το παράλληλα γνωστό με τον εμβληματικό όρο «Shell Shock» (σοκ της οβίδας). Το φαινόμενο αυτό αποτελεί ουσιαστικά πρόδρομο της –με σημερινούς όρους– μετατραυματικής αγχώδους διαταραχής (post-traumatic stress disorder, PTSD).
Η Ελλάδα της «πολεμικής δεκαετίας» 1912-1922 δεν αποτελεί εξαίρεση από αυτό το πλαίσιο. Αρχικά, κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους (1912-1913) οι σχετικές αναφορές είναι περιορισμένες και οι λίγες περιπτώσεις που εμφανίστηκαν στο στράτευμα προωθήθηκαν στο Αιγινήτειο, την πανεπιστημιακή νευρολογική κλινική. Η νέα φύση του πολέμου, του βιομηχανοποιημένου πολέμου των χαρακωμάτων με τα συνεχή «μπαράζ» του πυροβολικού, με την οποία ήρθαν αντιμέτωποι οι Ελληνες στρατιώτες στο Μακεδονικό Μέτωπο του Μεγάλου Πολέμου (1917-1918) αποτέλεσε μια τομή.
Αυξητική τάση
Η μαζικότητα του πολέμου αποτυπώνεται στη ραγδαία αύξηση των εισαγωγών στρατιωτικών την περίοδο της ελληνικής συμμετοχής στον πόλεμο στο Δρομοκαΐτειο Φρενοκομείο, στο οποίο από το 1918 και εφεξής προωθεί συστηματικά το υπουργείο Στρατιωτικών τα σχετικά περιστατικά. Οι εισαγωγές στο ίδρυμα «εκτινάχθηκαν» ως απόρροια της αθρόας εισαγωγής στρατιωτικών. Ενδεικτικά για το 1919, το 46,29% του συνόλου των εισαχθέντων και το 58,59% των αρρένων ήταν στρατιωτικοί. H κατάσταση αυτή συνεχίστηκε και την κατοπινή περίοδο της Μικρασιατικής Εκστρατείας (1919-1922), έχοντας ωστόσο ελαφρά χαμηλότερη ένταση. Συγκεκριμένα, την περίοδο του Μεγάλου Πολέμου, σε 18 μήνες, εισήχθησαν στο Δρομοκαΐτειο 132 στρατιωτικοί, ήτοι 7,33 εισαγωγές ανά μήνα, ενώ την τριετία του μικρασιατικού πολέμου οι συνολικές εισαγωγές ανήλθαν σε 153, δηλαδή 4,02 εισαγωγές ανά μήνα.
Οι εισαγωγές στο Δρομοκαΐτειο Φρενοκομείο «εκτινάχθηκαν» ως απόρροια της αθρόας εισαγωγής στρατιωτικών. Ενδεικτικά για το 1919, το 46,29% του συνόλου των εισαχθέντων και το 58,59% των αρρένων ήταν στρατιωτικοί.
Τα μητρώα ασθενών του Δρομοκαΐτειου βοηθούν στη σκιαγράφηση τόσο του προφίλ όσο και της κατάστασης αυτών των ανδρών. Επρόκειτο για νέους, κυρίως μεταξύ 22 και 26 ετών, προερχόμενους από όλη την επικράτεια. Η συντριπτική πλειοψηφία τους ήταν οπλίτες (218), ενώ ακολουθούσαν οι ανθυπολοχαγοί (27), οι λοχίες (15) και οι ανθυπασπιστές (11). Η ημερομηνία δε της εισαγωγής τους μάς οδηγεί στο συμπέρασμα ότι μεγάλο μέρος αυτών εισήχθησαν στο ίδρυμα ως απόρροια σημαντικών μαχών που συμμετείχε ο Ελληνικός Στρατός, ιδίως των μαχών του Σκρα (Μάιος 1918), της Δοϊράνης (Σεπτέμβριος 1918) και των θερινών επιχειρήσεων του 1921 στη Μικρά Ασία.
Οι σημαντικότερες ιατρικές πληροφορίες που αναγράφονται στα μητρώα των ασθενών είναι η διάγνωση καθώς και η περιγραφή της παρούσας κατάστασης, στην οποία καταγράφονταν τα συμπτώματα και η εν γένει συμπεριφορά τους. Η παρουσίαση αυτών δεν θα αντιμετωπισθεί κλινικά, δηλαδή κατά πόσον τα συμπτώματα αυτά δικαιολογούν την κάθε διάγνωση, αλλά ως ένα σύνολο δεδομένων που «φωτίζει» σε σημαντικό βαθμό την κατάσταση στην οποία βρίσκονταν οι νοσηλευόμενοι. Οι διαγνώσεις γίνονταν με τους όρους που ήδη χρησιμοποιούνταν από την ελληνική ιατρική κοινότητα της περιόδου. Δεν γίνεται δηλαδή χρήση κάποιου νέου όρου για να περιγράψει την προερχόμενη από τη στρατιωτική εμπειρία ασθένεια. Οι συνηθέστερες διαγνώσεις ήταν η πρωτόγονος άνοια (πρόδρομος της –με σημερινούς όρους– σχιζοφρένειας), η διανοητική σύγχυση, η ψυχική διέγερση, η φρενοπάθεια των έκφυλων και το παραλήρημα των καταδιώξεων.
Η κατάσταση
Οι περιγραφές στα μητρώα φανερώνουν την κατάσταση στην οποία βρίσκονταν αυτοί οι άνδρες: ο διαγνωσθείς με πρωτόγονο άνοια Χ.Μ., στρατιώτης της Μεραρχίας Σερρών, που εισήχθη τον Σεπτέμβριο του 1918 ήταν όλη την ημέρα αδρανής, σκεπτικός, ανέκφραστος, ενώ παρουσίαζε βραδύτητα αντιλήψεως και εξασθένηση μνήμης. Ο 27 ετών ταγματάρχης Π.Γ., ο οποίος είχε διαγνωστεί με περιοδική φρενοπάθεια, ήταν «ως επί το πλείστον κλινήρης με ύφος μελαγχολικού και πολλάκις κλαίων», όμως «μεταπίπτει όλως αποτόμως εις οξύθυμον μάλλον ψυχικήν κατάστασιν με καταφανώς πολυλογίαν και διαχυτικότητα». Επιτέθηκε μάλιστα μία φορά σε νοσοκόμους πετάγοντάς τους αντικείμενα.
Οι συνηθέστερες διαγνώσεις ήταν η πρωτόγονος άνοια (πρόδρομος της –με σημερινούς όρους– σχιζοφρένειας), η διανοητική σύγχυση, η ψυχική διέγερση, η φρενοπάθεια των έκφυλων και το παραλήρημα των καταδιώξεων.
Σε κάποιους υπάρχει στο μητρώο τους ευθεία σύνδεση της εισαγωγής τους με τον πόλεμο. Για παράδειγμα, ο 20χρονος στρατιώτης Ν.Κ. από την Κίσσαμο Χανίων εισήχθη στο Δρομοκαΐτειο την 27η Μαΐου 1921 και στην πρώτη αράδα του μητρώου του σημειωνόταν «υπηρετεί εν τω Στρατώ προ έτους κ’ η νόσος εξεδηλώθη προ 2 μηνών επί της μάχης του Ουσάκ». Ο στρατιώτης διαγνώστηκε με «ψύχωση εκ της συγκινήσεως» εξαιτίας της μάχης. Παρέμενε αδρανής, απέφευγε να σιτιστεί, αδιαφορούσε για το περιβάλλον, ήθελε να φύγει από το ίδρυμα.
Τον Αύγουστο του 1920 ο 34 ετών ανθυπολοχαγός Σ.Α. από τους Παξούς διαγνώστηκε με φρενοπάθεια των έκφυλων παρουσιάζοντας έντονη ψυχική διέγερση και αϋπνία, ενώ «άπαξ κατά την νύκτα έντονον διέγερσιν καθ’ ην έπεσε κατά γης εκ της κλίνης του επαναλαμβάνων ακαταλήπτους φράσεις».
Μία ακόμα πληροφορία που προκύπτει από τα μητρώα ασθενών είναι η κατάληξη των νοσηλευόμενων και η διάρκεια παραμονής τους στο φρενοκομείο. Από όσες περιπτώσεις έχουμε τη σχετική πληροφορία οι περισσότεροι απολύθηκαν (96), 63 επέστρεψαν στο στράτευμα, ενώ 51 απεβίωσαν στο ίδρυμα (είτε λόγω κάποιας φρενοπάθειας είτε λόγω κάποιας ασθένειας, συνήθως φυματίωσης). Η διάρκεια δε της παραμονής τους στο Δρομοκαΐτειο κυμαινόταν μεταξύ μιας ημέρας και 23 ετών.
Ασφαλώς ο αριθμός των εισαχθέντων είναι αρκετά μικρός εν συγκρίσει με το σύνολο του Ελληνικού Στρατού. Πρέπει όμως να έχουμε υπ’ όψιν μας ότι πιθανότατα και άλλοι συνάδελφοί τους νοσηλεύθηκαν σε άλλα ιδρύματα ή ιδιωτικές κλινικές ή η εκδήλωση κάποιας ψυχικής ασθένειας από αυτούς δεν έγινε κατανοητή από το στρατιωτικό περιβάλλον.
Αλλοι ενδεχομένως να εμφάνισαν ψυχικά θέματα μετά την αποστράτευσή τους. Δεν πρέπει να ξεχνάμε και όσους δεν επέστρεψαν από το μέτωπο, στρατιώτες που εμφάνισαν κάποια ψυχική ασθένεια κατά τη διάρκεια της μάχης και ενδεχομένως να σκοτώθηκαν στα πρόσω. Εντούτοις, το δείγμα αυτό από το Δρομοκαΐτειο, πέρα από μια χειροπιαστή εικόνα για τον αντίκτυπο που μπορεί να έχει ένας μαζικός και βιομηχανοποιημένος πόλεμος στον ψυχισμό όσων συμμετείχαν σε αυτόν, αποτελεί και μια μικρογραφία αυτού του φαινομένου που εμφανίστηκε και στον Ελληνικό Στρατό.
Διπλός εγκλεισμός
Για τους στρατιωτικούς αυτούς η εμπειρία της επιστράτευσης έδρασε σαν καταλύτης για την εκδήλωση κάποιου ψυχικού νοσήματος. Ο «εγκλεισμός» τους στους στρατώνες εξελίχθηκε σε έναν «εγκλεισμό» στο Δρομοκαΐτειο. Το βίωμα του δεύτερου αυτού εγκλεισμού, ανεξαρτήτως της χρονικής διάρκειας της παραμονής στο Δρομοκαΐτειο, εγγράφηκε στην εμπειρία του πολέμου και για ορισμένους στιγμάτισε ανεξίτηλα τη ζωή τους, όπως για τον ανθυπασπιστή Γ.Λ. που εισήχθη στις 14 Ιανουαρίου 1921. Είχε διαγνωστεί με «οργανική φρενοπάθεια» και «καταδιωκτικό παραλήρημα». Τον Δεκέμβριο του 1935 ο ακόμα εγκλεισθείς στο Δρομοκαΐτειο ανθυπασπιστής παρουσίαζε «βαθμιαία εξασθένησις της διανοίας. Ο άρρωστος δεν επικοινωνεί με το περιβάλλον, αλλά το πλείστον απασχολείται με τας παραληρητικάς αυτού ιδέας. Εχει απώλειαν ούρων και κοπράνων. Εις τας ερωτήσεις μας ως επί το πλείστον απαντά ασχέτως και άνευ ειρμού». Ο ατυχής στρατιωτικός απεβίωσε τελικώς στο ίδρυμα ακριβώς 23 χρόνια μετά την εισαγωγή του, στις 14 Ιανουαρίου 1944.
Οι περιπτώσεις αυτών των πληγωμένων από τα «αόρατα» τραύματα του πολέμου ανθρώπων αποτελούν έναν ακόμα υποδόριο αντίκτυπο της πολεμικής δεκαετίας 1912-1922 στην ελληνική κοινωνία.
*Ο κ. Αλέξανδρος Μακρής είναι διδάκτωρ Ιστορίας του ΕΚΠΑ και διδάσκων του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής, συγγραφέας της μονογραφίας «Οι κήρυκες της ιδέας του έθνους». Παλαιοί πολεμιστές, ανάπηροι και θύματα πολέμου στην Ελλάδα (1912-1940) (Εστία, 2023).
