Οταν ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ ανέλαβε τα καθήκοντα του γενικού γραμματέα της Κεντρικής Επιτροπής του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ενωσης, τον Μάρτιο του 1985, ελάχιστοι μπορούσαν να προβλέψουν ότι θα αποτελούσε και τον τελευταίο ηγέτη της κραταιάς υπερδύναμης. Γεννημένος το 1931 στο Πριβόλνογε της επαρχίας Σταυρούπολης, σε μια αγροτική οικογένεια, ο Γκορμπατσόφ υπήρξε ο πρώτος Σοβιετικός ηγέτης που είχε περάσει όλη του τη ζωή υπό κομμουνιστικό καθεστώς. Εχοντας σπουδάσει νομικά στο Κρατικό Πανεπιστήμιο της Μόσχας, είχε μια επιτυχημένη πορεία στο Κομμουνιστικό Κόμμα, ευρισκόμενος υπό την προστασία και την καθοδήγηση του αρχηγού της Υπηρεσίας Πληροφοριών, Γιούρι Αντρόποφ, και του μέλους της Γραμματείας του Κόμματος, Μιχαήλ Σουσλόφ.
Η προσήλωση του Γκορμπατσόφ στην κομμουνιστική ορθοδοξία εθεωρείτο αδιαμφισβήτητη την περίοδο της ανόδου του στην ηγεσία της χώρας του. Κατά ειρωνικό τρόπο, όμως, ο Γκορμπατσόφ υπήρξε ο ηγέτης ο οποίος, επιχειρώντας να μεταρρυθμίσει το καθεστώς με στόχο την αναμόρφωση της Σοβιετικής Ενωσης, επέσπευσε την κατάρρευσή της. Η μεταρρυθμιστική προσπάθειά του όχι μόνο δεν απέδωσε καρπούς, αλλά κατέστησε περισσότερο εμφανή τα διάφορα προβλήματα που αντιμετώπιζε η Σοβιετική Ενωση – μεταξύ αυτών και το εθνικό ζήτημα.
Προσπάθησε να αντιμετωπίσει τις αποσχιστικές τάσεις προτείνοντας τη σύσταση μιας νέας ένωσης.
Το εθνικό ζήτημα στη Σοβιετική Ενωση εθεωρείτο ανύπαρκτο για πολλά χρόνια. Κυριαρχούσε η άποψη ότι ο σοσιαλισμός είχε επιλύσει τέτοιου είδους υποθέσεις. Η πολιτική της διαφάνειας (γκλάσνοστ), όμως, επέτρεψε την εκδήλωση των εθνικών αισθημάτων των λαών, τα οποία έως τότε καταπιέζονταν από το σοβιετικό καθεστώς. Παρότι είχε ακόμη τη δυνατότητα να καταστείλει τις εθνικιστικές εκδηλώσεις στο εσωτερικό της Σοβιετικής Ενωσης, ο Γκορμπατσόφ, πιστός στο όραμά του για ένα αναμορφωμένο κράτος, δεν χρησιμοποίησε βία. Αντ’ αυτής, προσπάθησε να αντιμετωπίσει τις αποσχιστικές τάσεις προτείνοντας τη σύσταση μιας νέας ένωσης, στην οποία τα μέλη της θα είχαν αυξημένες αρμοδιότητες και σχετική αυτονομία.
Η πρόταση του Γκορμπατσόφ δεν υλοποιήθηκε. Το πραξικόπημα του Αυγούστου 1991 ανέτρεψε τα σχέδιά του για μια αναμορφωμένη Σοβιετική Ενωση. Οι κύριοι συνωμότες ήταν άτομα τα οποία είχαν παραγκωνιστεί από τον Γκορμπατσόφ στη διάρκεια των μεταρρυθμίσεων. Με εντολές των ηγετών του πραξικοπήματος, ο Σοβιετικός ηγέτης απομονώθηκε στην Κριμαία. Από την άλλη, ο εκλεγμένος πρόεδρος της Ρωσικής Ομοσπονδίας, Μπορίς Γέλτσιν, καταφέρνοντας να αποφύγει τη σύλληψη, καταδίκασε τους πραξικοπηματίες και εκδήλωσε την επιθυμία του να συνεχισθούν οι μεταρρυθμίσεις. Μετά την αποτυχία του πραξικοπήματος, ο Γέλτσιν απαγόρευσε τη δραστηριότητα του Κομμουνιστικού Κόμματος στην επικράτεια της Ρωσίας, με την αιτιολογία ότι η συντηρητική νομενκλατούρα του κόμματος είχε στρέψει τα όπλα εναντίον του επικεφαλής του διασύροντας το όνομα του κομμουνισμού. Το παράδειγμά του ακολούθησαν και άλλες σοβιετικές δημοκρατίες.
Αρνήθηκε πεισματικά να προβεί σε χρήση βίας για τη διατήρηση της ένωσης στο εσωτερικό της χώρας του.
Ευρισκόμενος σε δύσκολη θέση, όντας επικεφαλής ενός απαγορευμένου ουσιαστικά κόμματος, ο Γκορμπατσόφ παραιτήθηκε από γενικός γραμματέας της Κεντρικής Επιτροπής του κόμματος στις 24 Αυγούστου 1991, παραμένοντας στο αξίωμα του προέδρου της Σοβιετικής Ενωσης. Τους επόμενους μήνες, αρνήθηκε πεισματικά να προβεί σε χρήση βίας για τη διατήρηση της ένωσης στο εσωτερικό της χώρας του.
Παράλληλα, οι ηγέτες των σοβιετικών δημοκρατιών συζητούσαν για τη διάλυση της Σοβιετικής Ενωσης και την αντικατάστασή της από την Κοινοπολιτεία Ανεξάρτητων Κρατών, την ίδρυση της οποίας υπέγραψαν στις 8 Δεκεμβρίου. Δεσμεύτηκαν να συνεργαστούν πολιτικά και οικονομικά, σεβόμενοι την ανεξαρτησία των υπόλοιπων κρατών της Κοινοπολιτείας. Η Ρωσία επικύρωσε τη συνθήκη στις 12 Δεκεμβρίου και στη συνέχεια αποσύρθηκε από τη Σοβιετική Ενωση. Μέσα σε λίγες εβδομάδες το παράδειγμά της ακολούθησαν η Αρμενία, το Αζερμπαϊτζάν, η Μολδαβία, και τα κράτη της Κεντρικής Ασίας, προσχωρώντας στην Κοινοπολιτεία.
Μένοντας χωρίς πολλές επιλογές και αποδεχόμενος τα τετελεσμένα γεγονότα, ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ παραιτήθηκε από πρόεδρος της Σοβιετικής Ενωσης στις 25 Δεκεμβρίου 1991. Στο Κρεμλίνο, στη Μόσχα, οι σημαίες της Σοβιετικής Ενωσης υπεστάλησαν και στη θέση τους υψώθηκαν οι σημαίες της Ρωσικής Ομοσπονδίας, σηματοδοτώντας το κλείσιμο ενός μεγάλου κεφαλαίου της σύγχρονης παγκόσμιας ιστορίας. Η μία από τις δύο υπερδυνάμεις του Ψυχρού Πολέμου έπαψε πλέον να υπάρχει. Την επομένη, το Ανώτατο Σοβιέτ της Σοβιετικής Ενωσης επικύρωσε τη διάλυσή της.
Επιμέλεια στήλης: Μυρτώ Κατσίγερα, Βασίλης Μηνακάκης, Αντιγόνη-Δέσποινα Ποιμενίδου, Αθανάσιος Συροπλάκης
