Η τελευταία δεκαετία στιγματίστηκε από διαδοχικές ενεργειακές κρίσεις που οφείλονται σε στρατιωτικές συγκρούσεις, ακραία καιρικά φαινόμενα και προβλήματα στην εφοδιαστική αλυσίδα. Καθώς οι σημερινές, εξαιρετικά διασυνδεδεμένες αγορές πετρελαίου και φυσικού αερίου γίνονται πιο κατακερματισμένες και η μετάβαση σε χαμηλές εκπομπές άνθρακα επιταχύνεται, τα επαναλαμβανόμενα σοκ μπορεί να γίνουν ο κανόνας. Πρώτα σημειώθηκε η πληθωριστική έξαρση μετά την πανδημία του 2021, την οποία ακολούθησε γρήγορα η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022. Τέσσερα χρόνια αργότερα ο πόλεμος του Ιράν προκαλεί τη μεγαλύτερη ενεργειακή διαταραχή στην Ιστορία. Τρία σοκ τέτοιου μεγέθους σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα υπερβαίνουν κατά πολύ τον ιστορικό κανόνα. Οι σημερινές αγορές ενέργειας είναι πιο παγκοσμιοποιημένες από ποτέ. Αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στη μετατόπιση του κέντρου βάρους της ζήτησης ενέργειας τις τελευταίες δεκαετίες, μακριά από τις δυτικές οικονομίες και προς την Ασία, ιδίως την Κίνα. Οι παγκόσμιες εισαγωγές πετρελαίου αυξήθηκαν κατά 55% μεταξύ 2000 και 2024 σε περίπου 70 εκατ. βαρέλια ημερησίως. Μόνον οι εισαγωγές της Κίνας εξαπλασιάστηκαν κατά την περίοδο αυτή, σε 13,4 εκατ. βαρέλια την ημέρα.
Ταυτόχρονα, οι παγκόσμιες ενεργειακές ροές έχουν αναδιαμορφωθεί δραματικά λόγω του μετασχηματισμού των ΗΠΑ – από έναν από τους μεγαλύτερους εισαγωγείς ενέργειας στον κορυφαίο παραγωγό και εξαγωγέα πετρελαίου και φυσικού αερίου. Μεταξύ 2000 και 2026 οι εξαγωγές πετρελαίου των ΗΠΑ αυξήθηκαν πάνω από 12 φορές σε περίπου 12 εκατ. βαρέλια την ημέρα –περίπου το 11% της παγκόσμιας αγοράς– θέτοντας την Ουάσιγκτον σε άμεσο ανταγωνισμό με παραδοσιακές εξαγωγικές δυνάμεις όπως η Ρωσία. Η εκτόξευση των αμερικανικών εξαγωγών LNG πρόσθεσε σε αυτή την παγκοσμιοποίηση, βελτιώνοντας την αποδοτικότητα, ωθώντας την ανάπτυξη και ενισχύοντας τους δεσμούς μεταξύ παραγωγών και εισαγωγέων. Για ένα διάστημα, όλα αυτά λειτούργησαν. Ο πόλεμος στην Ουκρανία αποκάλυψε τόσο τα οφέλη όσο και τα τρωτά σημεία αυτού του μοντέλου, αναγκάζοντας την Ε.Ε. σε μια επώδυνη επανεκτίμηση της ενεργειακής της ασφάλειας. Ο πόλεμος στο Ιράν κατέρριψε παράλληλα μια ακόμη μακροχρόνια υπόθεση: την ιδέα ότι οι παραγωγοί του Κόλπου δεν θα εμπλέκονταν ποτέ σε σύγκρουση που θα εμπόδιζε τις ενεργειακές ροές. Η ευκολία με την οποία το Ιράν διέκοψε τον ενεργειακό εφοδιασμό του κόσμου εγείρει άβολα ερωτήματα σχετικά με την ασφάλεια άλλων κρίσιμων σημείων συμφόρησης – από την Ερυθρά Θάλασσα έως τη Νότια Σινική Θάλασσα. Παράλληλα με την έξαρση των στρατιωτικών συγκρούσεων υπάρχει και η αυξανόμενη συχνότητα των εμπορικών συγκρούσεων. Επειτα, υπάρχει η ενεργειακή μετάβαση.
Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας αντιπροσωπεύουν πλέον σχεδόν το ήμισυ της παγκόσμιας δυναμικότητας παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, έπειτα από αύξηση ρεκόρ στις εγκαταστάσεις ηλιακής ενέργειας πέρυσι. Αλλά η μετάβαση εισάγει επίσης νέες ευπάθειες. Η μειωμένη εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα θα μπορούσε να μετατραπεί σε μεγάλη εξάρτηση από ηλιακούς συλλέκτες έως μπαταρίες, οι οποίες είναι ιδιαίτερα συγκεντρωμένες στην Κίνα. Η επιβράδυνση της ζήτησης είναι επίσης πιθανό να εντείνει τον ανταγωνισμό για μερίδιο αγοράς μεταξύ των μεγάλων παραγωγών – των κρατών του Κόλπου, της Ρωσίας και των ΗΠΑ. Αυτό αυξάνει τον κίνδυνο η ενέργεια να γίνει ένα ακόμη πιο ισχυρό γεωπολιτικό όπλο. Η άνοδος της παγκόσμιας θερμοκρασίας και τα συχνότερα ακραία καιρικά φαινόμενα –ξηρασίες, πλημμύρες, τυφώνες, καύσωνες– ήδη διαταράσσουν την παραγωγή ενέργειας, τις μεταφορές και τα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας. Η εικόνα είναι ζοφερή. Η αστάθεια, και όχι η σταθερότητα, πιθανότατα θα είναι το καθοριστικό χαρακτηριστικό των παγκόσμιων αγορών ενέργειας. Για να αντέξουν μελλοντικά σοκ, οι χώρες θα πρέπει να κατασκευάσουν ενεργειακά συστήματα που θα είναι διαφοροποιημένα, ευέλικτα και, πιθανότατα, εγχώρια.
