«Πώς μπορείς ξεκινώντας από το μηδέν να βγάλεις λεφτά;», «πώς έχτισα το πορτοφόλι των 60.000 ευρώ;». Σε κάτι τέτοια βίντεο μπορεί να πέσει πάνω όποιος σερφάρει στο youtube, με την ελπίδα ότι θα βρει απαντήσεις σε θέματα που αφορούν την τσέπη του, την οικονομική επικαιρότητα αλλά και τον κόσμο των επενδύσεων – έναν κόσμο που δεν οδηγεί πάντα σε ασφαλή μονοπάτια.
Με μια απλή αναζήτηση η οθόνη γεμίζει από δεκάδες βιντεάκια, πολλά εκ των οποίων συγκεντρώνουν εκατοντάδες χιλιάδες views. Κάποιοι φτιάχνουν ακόμη και κλειστές ομάδες (π.χ. μέσω Telegram), όπου μέσω συνδρομής προσφέρουν στα μέλη εκπαίδευση, συμβουλές αλλά και καθοδήγηση για τοποθετήσεις, ακόμη και στον αρκετά αμφιλεγόμενο κόσμο των κρυπτονομισμάτων. Το φαινόμενο των finfluencers, που γνωρίζει μεγάλη απήχηση στο εξωτερικό, βρίσκει εύφορο έδαφος και στην Ελλάδα, καθώς παρατηρούνται τεράστια κενά στον οικονομικό αλφαβητισμό των πολιτών.
Στο μεταξύ, πέραν των finfluencers, το εξωφρενικό «virality» των social media μπορεί να δημιουργήσει αδιανόητες παραφωνίες, αφού κόσμος φτάνει να εμπιστεύεται ιντερνετικές περσόνες που προωθούν προϊόντα άκρως υψηλού ρίσκου. Ισως να μην έχει πάρει το αυτί σας, αλλά πριν από 1,5 χρόνο έγινε viral σε ρεπορτάζ δρόμου στο ΥouΤube το «hawk tuah», η απάντηση που έδωσε μια άσημη κοπέλα από το Νάσβιλ των ΗΠΑ σε ερώτηση σεξουαλικού περιεχομένου, μιμούμενη τον ήχο όταν «φτύνεις» πάνω σε… «κάτι» («hawk tuah and spit on that thang»). Μετά το viral video, το «hawk tuah girl», όπως αποκαλείται η Χέιλι Γουέλτς, έφτασε να λανσάρει και δικό της ψηφιακό νόμισμα (meme coin) το οποίο, λόγω της φρενίτιδας που επικρατούσε γύρω από το όνομά της, έκανε πρεμιέρα με κεφαλαιοποίηση κοντά στα 500 εκατ. δολ. για να φτάσει, σε λίγες ώρες, να χάσει πάνω από το 95% της αξίας του. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να κατηγορηθεί για εξαπάτηση επενδυτών μέσω της πρακτικής χειραγώγησης της αγοράς, «pump and dump». Από την τσιμπίδα της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς των ΗΠΑ, πάντως, δεν γλίτωσε ούτε η διάσημη τηλεπερσόνα Κιμ Καρντάσιαν, η οποία το 2022 συμφώνησε να πληρώσει πρόστιμο άνω του ενός εκατ. δολ, επειδή προώθησε μέσω του Instagram κρυπτονόμισμα χωρίς να κοινοποιήσει ότι πληρώθηκε 250.000 δολάρια για να προχωρήσει στη συγκεκριμένη ανάρτηση.
Οι finfluencers, πάντως, ασκούν ιδιαίτερη γοητεία σε νέες ηλικίες όπως η Gen Z αλλά και οι millennials, καθώς αρκετοί έλκονται ακόμη και από τον τρόπο ζωής που αυτοί προβάλλουν. Συχνά, αυτός μπορεί να είναι και προκλητικά πολυτελής. «Ο κλάδος των finfluencers στην Ελλάδα αποτελείται από λίγους, που όμως βγάζουν πολλά. Ορισμένοι, στην αρχή των βίντεο χρησιμοποιούν περιεχόμενο που μπορεί να προκαλέσει στο κοινό ακόμη και οργή, το λεγόμενο rage bait, μιλώντας για ευαίσθητα κοινωνικά θέματα προκειμένου να πάρουν προβολές», λέει στην «Κ», ο Νίκος Ξυδάς, ιδρυτής της διαφημιστικής εταιρείας Humble. Αυτοί χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να διαδίδουν πληροφορίες σχετικές με επενδύσεις. Μπορεί να πρόκειται για γενικές χρηματοοικονομικές πληροφορίες, όπως π.χ. «μάθετε τα πάντα για τις μετοχές». Mελέτες μιλούν και τα οφέλη των finfluencers, αφού οι τελευταίοι μπορούν να προσφέρουν χρήσιμες πληροφορίες για επενδύσεις με πιο εύπεπτο τρόπο.
Οι finfluencers ασκούν ιδιαίτερη γοητεία σε νέες ηλικίες, όπως η Gen Z, αλλά και οι millennials, καθώς αρκετοί έλκονται ακόμη και από τον τρόπο ζωής που αυτοί προβάλλουν.
Ενδέχεται όμως να πρόκειται για συγκεκριμένες επενδυτικές προτάσεις. Τότε εισέρχονται στον κόσμο της εποπτευόμενης αγοράς. Ανάμεσα σε αυτούς, είναι και… celebrities ή influencers που δεν παρέχουν ή διαδίδουν σε τακτική βάση χρηματοοικονομικές ή επενδυτικές πληροφορίες, πλην όμως ενδέχεται περιστασιακά να προωθούν επενδυτικά προϊόντα ή σχήματα. «Υπάρχουν “experts” που βγαίνουν και λένε, λένε, και κόσμος τούς ακολουθεί. Το θέμα είναι να μην παρέχουν επενδυτικές συμβουλές ή εξατομικευμένες συστάσεις. Εκεί χρειάζεται άδεια από την αρμόδια εποπτική Αρχή, που είναι η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς», σημειώνουν πηγές με γνώση. Πολλά βίντεο έχουν χορηγό επενδυτικές πλατφόρμες και μπορούν να αποφέρουν –κατά πληροφορίες– μέχρι και μερικές χιλιάδες ευρώ.
«Eλάχιστοι μαθαίνουν πώς να χρησιμοποιούν τα χρήματα στη ζωή τους, τι σημαίνει δηλαδή το χρήμα. Οταν συζητούσα με φίλους, γνωστούς, επανέρχονταν με ερωτήσεις. Θεώρησα ότι αυτό ενδιαφέρει κόσμο, έχω κάτι να πω. Ετσι, την πρώτη εβδομάδα της καραντίνας, έβγαλα το πρώτο βίντεο», μας λέει finfluencer, που μετράει πάνω από 200.000 ακολούθους. Σε αντίθεση με άλλες περιπτώσεις, ο ίδιος έχει άμεση σχέση με τον κόσμο των επενδύσεων, της επιχειρηματικότητας και της διοίκησης, κάτι που έχει σπουδάσει και στο εξωτερικό, ενώ τονίζει ότι δουλεύει σε άμεση συνεργασία με τον εποπτικό φορέα. «Δεν έχω δικαίωμα να παράσχω επενδυτικές συμβουλές. Αναλύω κυρίως τι συμβαίνει στην οικονομική επικαιρότητα και πώς μπορούμε να βάλουμε σε τάξη τα οικονομικά μας. Επικοινωνώ τι κάνω, τι λέει η βιβλιογραφία και τι τάσεις υπάρχουν αυτή τη στιγμή», αναφέρει, καθώς τάσσεται υπέρ της εφαρμογής της νομοθεσίας για να ξεκαθαρίσει το τοπίο.
Πολλά βίντεο έχουν χορηγό επενδυτικές πλατφόρμες και μπορούν να αποφέρουν –κατά πληροφορίες– μέχρι και μερικές χιλιάδες ευρώ.
Τα τελευταία χρόνια το αρμόδιο τμήμα που διαχειρίζεται τις καταγγελίες στην Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς έχει ενισχυθεί, προκειμένου να αντεπεξέλθει στο κύμα καταγγελιών που άρχισε να φτάνει από την πανδημία και μετά, όταν αρκετός κόσμος στράφηκε στις ψηφιακές υπηρεσίες. Οι καταγγελίες για επενδυτικές απάτες είναι δεκάδες και ο τρόπος δράσης ποικίλλει. Σύμφωνα με πληροφορίες της «Κ», οι περισσότερες από αυτές αφορούν μη αδειοδοτημένες διαδικτυακές επενδυτικές πλατφόρμες συναλλαγών, διαχειριζόμενες είτε από ανύπαρκτες εταιρείες είτε από εταιρείες με έδρα σε χώρες όπου η εποπτεία είναι πλημμελής. Για παράδειγμα, χώρες που χαρακτηρίζονται «φορολογικοί παράδεισοι». Κάποιες από αυτές τις διαχειρίστριες εταιρείες είναι και «κλώνοι», αφού στην ιστοσελίδα τους μιμούνται με παραπλανητικό τρόπο πραγματικές εταιρείες ενώ, τελευταία, υπάρχουν καταγγελίες για απάτες με χαρακτηριστικά τύπου «πυραμίδας Πόνζι». Επίσης, στο τμήμα υποβάλλονται καταγγελίες και για τηλεφωνικές απάτες επιτηδείων.
Τι συστήνει η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς
Καθώς οι πρωταγωνιστές του Διαδικτύου πολλαπλασιάζονται, η νέα τάση των finfluencers έχει σημάνει συναγερμό.
Η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς συστήνει προσοχή, ενώ προετοιμάζεται εργαλείο ΑΙ το οποίο θα μπορεί να «σαρώνει» το Διαδίκτυο εντοπίζοντας φράσεις και λέξεις-κλειδιά που μπορούν να παραπέμψουν σε απάτη, όπως είναι ο «γρήγορος πλουτισμός», «εγγυημένη απόδοση», «μηδενικός κίνδυνος».
«Το τελευταίο διάστημα, η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς δέχεται αυξανόμενο αριθμό καταγγελιών από επενδυτές που έχουν προβεί σε επενδύσεις χωρίς να διαθέτουν την απαιτούμενη ή την κατάλληλη πληροφόρηση, με αποτέλεσμα να υφίστανται ζημίες, πολλές φορές ιδιαίτερα σημαντικές», αναφέρει η πρόεδρος της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς, Βασιλική Λαζαράκου. «Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η επιρροή που ασκούν οι λεγόμενοι “finfluencers” μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, όπου συχνά προβάλλονται επενδυτικά προϊόντα ή στρατηγικές χωρίς την απαιτούμενη διαφάνεια ή επαρκή επεξήγηση των κινδύνων. Finfluencers μπορεί να είναι και διασημότητες, στην Ελλάδα ή στο εξωτερικό, ή influencers των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, που προωθούν περιστασιακά επενδυτικά προϊόντα ή επενδυτικά σχήματα». Οπως τονίζει, «η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς εφιστά την προσοχή των επενδυτών, επισημαίνοντας ότι σε περιπτώσεις όπου οι finfluencers παρέχουν εξατομικευμένες συστάσεις για χρηματοπιστωτικά μέσα, ενδέχεται να παρέχουν την υπηρεσία των “επενδυτικών συμβουλών”, για την οποία απαιτείται προηγούμενη αδειοδότηση από την Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς ή την αντίστοιχη εποπτική αρχή της Ε.Ε.
Σχεδιάζεται εργαλείο ΑΙ, το οποίο θα μπορεί να «σαρώνει» το Διαδίκτυο εντοπίζοντας φράσεις και λέξεις-κλειδιά που μπορούν να παραπέμψουν σε απάτη.
Οι επενδυτές οφείλουν να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί, να διασταυρώνουν πληροφορίες που λαμβάνουν και να απευθύνονται μόνο σε αδειοδοτημένους επαγγελματίες πριν λάβουν οποιαδήποτε επενδυτική απόφαση», επισημαίνει σε δήλωσή της η κ. Λαζαράκου, τονίζοντας ότι προειδοποιήσεις έχουν εκδοθεί από την Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς όσο και από ευρωπαϊκές και διεθνείς εποπτικές αρχές, όπως η ESMA και η IOSCO (I-SCAN). «Η προστασία των επενδυτών και η εύρυθμη λειτουργία της αγοράς αποτελούν προτεραιότητα της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς, η οποία παρακολουθεί στενά το φαινόμενο και παρεμβαί-νει, όπου απαιτείται», καταλήγει.
Σαφές μήνυμα για διαφάνεια προς τους finfluencers έχουν αποστείλει η ESMA (Εuropean Securities and Markets Authority) και η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς. Οπως υπογραμμίζουν στον κατάλογο των συμβουλών υπεύθυνης προώθησης που έχουν ανακοινώσει, η προώθηση ενός χρηματοπιστωτικού προϊόντος ή μιας χρηματοπιστωτικής υπηρεσίας «δεν μοιάζει με την προώθηση υποδημάτων ή ρολογιών. Ενδέχεται να έχει αρνητικές συνέπειες για τους ακολούθους σας». Η Επιτροπή τονίζει ότι οι παραπλανητικές ή απερίσκεπτες αναρτήσεις μπορεί να αποβούν επιζήμιες για τους ακολούθους και να οδηγήσουν σε νομικές ευθύνες για τυχόν δυσμενή αποτελέσματα στους καταναλωτές. Ως προς τη διαφάνεια, η Επιτροπή σημειώνει πως «εάν λαμβάνετε χρήματα, δώρα ή προνόμια για να προωθήσετε κάτι, μην το αποκρύπτετε – να το λέτε ξεκάθαρα», προτρέποντας να χρησιμοποιούν λέξεις όπως «ad», «paid partnership» ή «sponsored» κ.λπ. Το ίδιο συμβαίνει και σε περίπτωση που ήδη επενδύουν σε κάτι για το οποίο κάνουν ανάρτηση, καθώς θα πρέπει να κάνουν και σε αυτό αναφορά.
«Εάν ακούγεται πολύ καλό για να είναι αληθινό, μάλλον έτσι είναι», προειδοποιεί επίσης η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς, προτρέποντας να κατανοούν τα χαρακτηριστικά των προϊόντων που προωθούν, ιδίως εάν πρόκειται για προϊόντα με ρίσκο όπως τα CFD ή τα κρυπτονομίσματα. «Να επισημαίνετε τους κινδύνους, όχι μόνο τις ανταμοιβές. Να μην ασκείτε πίεση και να μη δημιουργείτε καταστάσεις επείγουσας ανάγκης με προτροπές όπως “πλουτίστε γρήγορα”. Επειδή οι άνθρωποι μπορούν επίσης να χάσουν χρήματα γρήγορα». Συνιστά επίσης τον έλεγχο της νομιμότητας των εταιρειών, πλατφορμών, πριν προχωρήσει κάποιος σε σχετική ανάρτηση, διότι διαφορετικά μπορεί να θεωρηθεί συνεργός σε απάτη. Μολονότι κάποιοι από τους «δημιουργούς» περιεχομένου στα social media βάζουν τα λεγόμενα disclaimers κάτω από τις αναρτήσεις-videos, ξεκαθαρίζεται πως οι δηλώσεις αποποίησης ευθύνης, όπως το «δεν πρόκειται για επενδυτικές συμβουλές» δεν αρκεί. «Το να λέτε στους ανθρώπους σε τι να επενδύσουν –ή τι να αποφύγουν– μπορεί να θεωρηθεί επενδυτική συμβουλή. Αν θέλετε να το κάνετε αυτό, θα χρειαστείτε άδεια από την αρμόδια εθνική αρχή της χώρας», υπογραμμίζει, μεταξύ άλλων.
