Εχω γράψει πολλές φορές για μυθιστορήματα του Αλέξη Σταμάτη, αλλά ποτέ δεν φαντάστηκα πως θα έγραφα ένα κείμενο για την απώλειά του. Επειδή ο Σταμάτης ήταν πρώτα απ’ όλα ένας μανιώδης γραφιάς, γεμάτος ιδέες και ενθουσιασμό, θα ήθελα να επισημάνω το αποτύπωμά του στην ελληνική πεζογραφία, που κάθε άλλο παρά αμελητέο είναι. Κατ’ αρχάς οι σελίδες του, σφύζουσες από δαιδαλώδεις μυθοπλαστικές περιπέτειες και επάλληλους υπαρξιακούς στοχασμούς, που από βιβλίο σε βιβλίο επανέρχονται μετατοπισμένοι, απηχούν ένα διακαές πάθος για τη συγγραφή. Αυτό το πάθος κέντριζε και ζωογονούσε όλη του την ύπαρξη. Και εδώ έγκειται η «παιδικότητα» της γραφής του, με την έννοια ότι τον οιστρηλατούσαν η απορία και η χαρά της ανακάλυψης.
Θυμάμαι μια φορά που τον είχα συναντήσει σε μια θεατρική παράσταση πως στο τέλος μού είπε έκθαμβος, «μα τι κείμενο!». Μολονότι λάτρης και γνώστης του θεάτρου, είχε προσπεράσει τη δραματουργική τεχνική για να σταθεί στις λέξεις. Και κάτι επίσης σημαντικό, χωρίς να κάνουν υποχωρήσεις, τα βιβλία του προσφέρονται γενναιόδωρα στον αναγνώστη, είναι γραμμένα για να διαβαστούν.
Στο αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα «Υπήρξα τόσοι άλλοι», ο Σταμάτης εξομολογείται πως από παιδί τον τυραννούσε η αντιδικία με την πραγματικότητα. Η αντιδικία ημέρεψε με τα πρώτα αναγνώσματα. Στη λογοτεχνία ο κόσμος φάνταζε τεράστιος και θαυματουργός, διάσπαρτος με μυστήρια, ομορφιά και δράμα. Υπήρχε εκεί όμως και κάτι άλλο, η υπόσχεση του ξαφνιάσματος. Τόσο το «υπερευαίσθητο αγόρι» όσο και τον έκθαμβο ενήλικο συγκινεί απερίγραπτα η προσμονή του μυστηρίου. Ανασύροντας από τη μνήμη στιγμές του περασμένου χρόνου, τόσο ιδιωτικές όσο και συλλογικές, ο Σταμάτης αγωνιά, θαρρείς, να καταδείξει τη σημασία του τίτλου «Υπήρξα τόσοι άλλοι». Ο ίδιος παραδέχεται: «Ο,τι και να λέω, δεν ξεχνώ πως εν τω βάθει είμαι φτιαγμένος από τα λόγια των άλλων».
Συνηθίζουμε να λέμε πως πρέπει να διαχωρίζουμε τον δημιουργό από τα έργα του. Στην περίπτωση του Αλέξη Σταμάτη τέτοια παραίνεση περιττεύει. Το άσπιλο ήθος του και η καθαρότητά του ήταν ο εξωκειμενικός διάκοσμος της πεζογραφίας του. Ηταν από τους καλύτερους ανθρώπους που γνώρισα στον χώρο του βιβλίου.
* Η κ. Λίνα Πανταλέων είναι κριτικός λογοτεχνίας.
