MARY BEARD
Talking Classics
εκδ. Profile Books, 2026, σελ. 206
Η Μαίρη Μπερντ είναι κορυφαία προσωπικότητα των κλασικών σπουδών. H Βρετανίδα ομότιμη καθηγήτρια του Kέμπριτζ για μισό αιώνα έζησε «το θαύμα» μελετώντας τους αρχαίους Ελληνες και Ρωμαίους. Με ευπώλητα βιβλία και τηλεοπτικές εκπομπές στο BBC έκανε την αρχαιότητα προσιτή στο ευρύ κοινό με χαρακτηριστική ζωντάνια και χιούμορ. Στo νέο βιβλίο της μας δείχνει γιατί πρέπει να μας ενδιαφέρει η κλασική αρχαιότητα και πώς συνδέεται με τον σύγχρονο κόσμο, θέτοντας διλήμματα που είναι σημαντικά και επίκαιρα στις μέρες μας από την παρακμή της δημοκρατίας έως την αναζήτηση της αλήθειας, πώς εντρυφώντας στη ζωή, στην τέχνη και στη γραμματεία της αρχαίας Eλλάδας και Ρώμης μπορούμε και εμείς να νιώσουμε την απόλαυση και έκπληξη που αισθάνθηκε η ίδια από την επαφή της με τον κλασικό κόσμο «που βρίσκεται τόσο μακριά και τόσο κοντά, που διαρκώς επανερμηνεύεται, θαυμάζεται και λοιδορείται».
Το ενδιαφέρον της για την αρχαιότητα ξεκίνησε σε ηλικία πέντε ετών, όταν σε επίσκεψή της στο Βρετανικό Μουσείο το 1960, ένας υπάλληλος της άνοιξε μια προθήκη για να δει από κοντά ένα κομμάτι αιγυπτιακό ψωμί ηλικίας 4.000 ετών, που είχε βρεθεί σε ανασκαφές στο Λούξορ. Εκεί αισθάνθηκε το πρώτο σκίρτημα με «το σοκ του παλαιού», που την ώθησε αργότερα να αφοσιωθεί στην ακαδημαϊκή ενασχόληση με την αρχαία Ελλάδα και Ρώμη (σ’ αυτόν τον ανώνυμο άνδρα αφιερώνει το βιβλίο της).
Θεμελιώδη ερωτήματα
Αν θέλεις να ανακαλύψεις ομοιότητες και διαφορές του παρελθόντος με το παρόν, ο κλασικός κόσμος αποτελεί ιδανικό πεδίο εξερεύνησης, γράφει, αλλά «οι αρχαίοι Ελληνες και οι Ρωμαίοι δεν προσφέρουν έτοιμες απαντήσεις σε σημερινά προβλήματα. Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι ότι διατύπωσαν θεμελιώδη ερωτήματα, που εξακολουθούν να μας απασχολούν 2.500 χρόνια αργότερα και έθεσαν το πλαίσιο για να προσεγγίσουμε αμφιλεγόμενα ζητήματα που δεν επιδέχονται απλοϊκές απαντήσεις». Οι κλασικοί απευθύνονται σε όλους και δεν πρέπει να θεωρούνται υπεύθυνοι ούτε γιατί κάποιοι στο παρελθόν ή στο παρόν οικειοποιήθηκαν την κλασική ιστορία και σύμβολα, όπως ιμπεριαλιστές, φασίστες και υπέρμαχοι της υπεροχής της λευκής φυλής, ούτε γιατί η γνώση των κλασικών γλωσσών χρησιμοποιήθηκε μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα ως εργαλείο ταξικών προνομίων, ιδίως στη Βρετανία.
«Οι Ελληνες και οι Ρωμαίοι δεν προσφέρουν έτοιμες απαντήσεις σε σημερινά προβλήματα. Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι ότι έθεσαν το πλαίσιο για να προσεγγίσουμε αμφιλεγόμενα ζητήματα που δεν επιδέχονται απλοϊκές απαντήσεις».
Πάνω από δύο χιλιετίες οι κλασικοί συνεχώς επανερμηνεύονται. Ακόμη και σήμερα ο Πλάτων είναι ο φιλόσοφος με τις μεγαλύτερες πωλήσεις. Σκοπός της Μπερντ δεν είναι να υπερασπιστεί τους κλασικούς με στερεότυπα για την αξία τoυς ως ανεξάντλητης πηγής του δυτικού πολιτισμού. Σημαντικότερο γι’ αυτήν είναι ότι η μελέτη τους προσφέρει «απόλαυση, συχνά αποσταθεροποίηση και έκπληξη». Στη δική της περίπτωση της άνοιξαν τα μάτια και το μυαλό της, την ώθησαν να επανεξετάσει κάποιες άβολες βεβαιότητες. Οψεις του αρχαίου κόσμου την συνήρπασαν, άλλες την εξέπληξαν, μερικές τις βρήκε αποκρουστικές, όπως η δουλεία, ο μισογυνισμός και η βία.
Δύσκολες απαντήσεις
Αυτό που προσφέρουν οι κλασικοί είναι ένα εργαστήριο διαλόγου, διαφωνίας, απορίας και προβληματισμού. Δεν υπόσχονται βολικές απαντήσεις σε σύγχρονα προβλήματα ή αφελείς συγκρίσεις με τη σύγχρονη πολιτική. Η κλασική γραμματεία δεν σου επιτρέπει να αποφύγεις τις δύσκολες και οδυνηρές καταστάσεις. Κερδίζεις περισσότερα από τους κλασικούς αν τους επιτρέψεις να γίνουν μια ενοχλητική πρόκληση και είναι δύσκολο να «μαντρώσει» κανείς τον αρχαίο κόσμο για να υποστηρίξει πειστικά οποιαδήποτε σύγχρονη ιδεολογία, υποστηρίζει.
Την Μπερντ απασχολεί η συρρίκνωση των κλασικών σπουδών, καθώς οι θετικές επιστήμες και η τεχνολογία παρά οι ανθρωπιστικές σπουδές αποσπούν τη μερίδα του λέοντος στο δημόσιο ενδιαφέρον, αλλά δεν είναι απαισιόδοξη για το μέλλον τους. Οι κλασικοί δεν σου δίνουν χώρο να κρυφτείς, αλλά να σκεφτείς ελεύθερα και χωρίς φόβο, σε μαθαίνουν να έρχεσαι αντιμέτωπος με την πολυπλοκότητα, καταλήγει.
*Ο Αχιλλέας Παπαρσένος υπηρέτησε σε ελληνικές πρεσβείες ως σύμβουλος Τύπου και Επικοινωνίας.
