Το καλοκαίρι, ο χρόνος ανοίγεται ξαφνικά μπροστά σε μικρούς και μεγάλους σαν άπλετος, ανεξερεύνητος χώρος. Συνεπάγεται ταξίδια, πραγματικά ή νοερά. Λειτουργεί ως δρόμος εξερεύνησης, ως περιπετειώδης πλους, ως τροχιά απογείωσης. Εχοντας αυτά κατά νουν, διαλέξαμε αναγνώσματα όπου τον πρώτο λόγο έχουν πλάσματα της φύσης αλλά και της φαντασίας, καθώς και τσακαλοπαρέες παιδιών με φιλέρευνη διάθεση. Κι αν δεν βρήκαμε (ακόμα) ούτε ένα βιβλίο με πρωταγωνιστή το μικρό τσακάλι, τόσο κοινό στην ελληνική ύπαιθρο, και τόσο βαθιά ενταγμένο στη γλώσσα μας, οι «τσακαλοπαρέες» δεν παύουν να κυριαρχούν στο ελληνικό καλοκαίρι!
Μια τέτοια πιτσιρικαρία αλωνίζει στο «Η εκδίκηση που ήρθε από το κρύο» του Ευγένιου Τριβιζά (εκδ. Ψυχογιός, ηλικίες 7-13 ετών). Αλλος ένας Τριβιζάς που καταφέρνει για μιαν ακόμη φορά να διασκεδάσει και να τέρψει, κι αλίμονο σε όσες/ους τον μιμούνται αποτυχημένα, ανιαρά, μιας και δημιούργησε σχολή. Εδώ, μια νησιώτικη παρέα μικρών παιδιών εμπλέκεται στην εξιχνίαση αλυσιδωτών κλοπών, που σχετίζονται με την κλιματική κρίση. Πώς τα καταφέρνει ο Τριβιζάς να μην επαναλαμβάνεται και ταυτόχρονα να ανυπομονούμε για μιαν ακόμη μερίδα από το γνώριμο ύφος του; Οταν διαβάζουμε ότι «η καφετιέρα γουργούριζε σαν εξημερωμένη τίγρη που της γαργαλάνε τα αυτιά» χορταίνουμε γέλιο και θέλουμε αμέσως κι άλλο, κι άλλο! Η πλοκή ανταποκρίνεται με το παραπάνω στις προδιαγραφές μιας ιστορίας μεικτού είδους, αστυνομικού και φαντασίας. Πλήθος ζώα από διαφορετικές ηπείρους καταφέρνουν να συγκεντρωθούν στο ελληνικό νησί συμπρωταγωνιστώντας στην περιπέτεια – αλλά ας μην αποκαλύψουμε περισσότερα και χαλάσουμε το σασπένς. Η εισαγωγή του ακαδημαϊκού Χρήστου Ζερεφού είναι ένα διαμαντάκι παλαιού ύφους, γραμμένη με συγκίνηση και γνώση – ουσιαστικό δώρο για τις/ούς μικρές/ούς αναγνώστ(ρι)ες.
Ποιος θα σώσει τα βιβλία;
Το μοτίβο είναι γνωστό από την Ιστορία: ένα αυταρχικό καθεστώς οδηγεί στην πυρά βιβλία που θεωρεί επικίνδυνα. Ανάμεσά τους βρίσκονται έργα κλασικά, που απευθύνονται προπάντων σε νεαρές ηλικίες: Ντίκενς, Ουγκώ, Λιούις Κάρολ… Μια παράνομη οργάνωση, οι «Μέλισσες των βιβλίων», αντιστέκεται παρά τους τρομερούς κινδύνους, διασώζοντας τα βιβλία για τις καλύτερες ημέρες, που δεν θα αργήσουν να ξημερώσουν. Το εύρημα είναι τα διλήμματα στα οποία καταλήγει κάθε κεφάλαιο: ανάλογα με την απάντηση που θα δώσει κάθε φορά η/ο αναγνώστ(ρια)ης, θα οδηγηθεί σε διαφορετική σελίδα, όπου ο μικρός πρωταγωνιστής Ντάνιελ θα προδώσει ή δεν θα προδώσει, θα ξεφύγει ή δεν θα ξεφύγει κ.ο.κ. – το αποτέλεσμα είναι 19 διαφορετικές περιπέτειες-εκδοχές του βασικού μύθου. Ο Γιώργος Παναγιωτάκης, από τους καλύτερους σύγχρονους συγγραφείς μας για παιδιά, δείχνει για μιαν ακόμη φορά την κλάση του. Είναι δυνατός αφηγητής που σμιλεύει, παράλληλα, με λιτό αλλά αποτελεσματικό τρόπο τους χαρακτήρες του «Ημουν με τις μέλισσες» (εκδ. Πατάκη, από 8 ετών και άνω).
Το καλοκαίρι είναι καλή εποχή για επισκέψεις μαγικών πλασμάτων· ίσως ανακαλύψουμε ότι ο (φυσικός) κόσμος που περιβάλλει το σπίτι ή την πόλη ή το χωριό μας είναι γεμάτος από τέτοια. Ισως η ματιά που ανακαλύπτει το θαυμαστό στην καθημερινότητα, μας συνοδεύσει αργότερα και στην ενήλικη ζωή. «Αλλωστε, δεν βλέπεις πάντοτε όσα υπάρχουν γύρω σου με την πρώτη ματιά», είναι η ακροτελεύτια φράση του βιβλίου. Η βραβευμένη Μαριάνα Ρουίθ Γιόνσον από την Αργεντινή εικονογραφεί και αφηγείται πώς το «αγόρι» (με μάτια που παραπέμπουν στα γιαπωνέζικα μάνγκα) γνωρίζεται με το μικροσκοπικό ξωτικό, τον τραυματισμένο και θυμωμένο Νίνο, και τον βοηθά να ολοκληρώσει την αποστολή του – που δεν θα αποκαλύψουμε εδώ. Η εικονογράφηση θα γοητεύσει μεγάλους αλλά και πολύ μικρούς. Ισως χάρη σε αυτήν προπάντων το «Νίνο» (εκδ. Μικρή Σελήνη, μτφρ. Μαριάννα Ψύχαλου) μπορεί να διαβαστεί από όλες τις ηλικίες.
Στο βιβλίο «Η εκδίκηση που ήρθε από το κρύο» του Ευγένιου Τριβιζά (εκδ. Ψυχογιός), μια παρέα παιδιών εμπλέκεται στην εξιχνίαση κλοπών, που σχετίζονται με την κλιματική κρίση.
Χωρίς ηλικία είναι και τα «Ζώα» της Ελέν Ντρουβέρτ (εκδ. Καπόν, μτφρ. Λέα Γαρυφαλλιά Μίχα). Aλλο ένα σκληρόδετο, μεγάλου σχήματος, συλλεκτικό βιβλίο γνώσεων της γνωστής Γαλλίδας συγγραφέως, που ξεκίνησε να σχεδιάζει υφάσματα και κατέληξε να δημιουργεί βιβλία γνώσεων συλλεκτικής αξίας, εφαρμόζοντας, μεταξύ άλλων, και ευφάνταστες τεχνικές κοπής του χαρτιού. Οι εκδόσεις Καπόν φροντίζουν με μεράκι τη μεταφορά των βιβλίων της στα ελληνικά. Η παρουσίαση του ζωικού βασιλείου στο χαρτί λαμβάνει εδώ διαστάσεις φαντασμαγορίας, που, με τις «διαδραστικές αναδιπλούμενες εικόνες», ανταγωνίζεται τα σύγχρονα οπτικοακουστικά μέσα. Οι πολύ μικρές/οί θα μείνουν σε αυτό, οι μεγαλύτερες/οι θα διαβάσουν και το πλούσιο σε πληροφορία κείμενο, που βοηθά να εμπεδωθεί η λογική της ταξινόμησης (ζώα με σκελετό, με φτερά, με κελύφη, κυνηγετικά, τεχνικές σαγήνης κ.ά.). Η γαλλική παράδοση του εγκυκλοπαιδισμού στα καλύτερά της.
Συμβουλές για πειρατές
Από το καλοκαίρι δεν λείπει η θάλασσα, και από τη θάλασσα δεν λείπουν οι πειρατές. Ο Σπύρος Γιαννακόπουλος (κείμενο) και η Γεωργία Ζάχαρη (εικόνες) δημιουργούν, με το χιούμορ που διακρίνει και τους δύο, ένα βιβλίο με αισθητική κόμικ. Υποτίθεται ότι είναι ένα είδος εγχειριδίου του καλού πειρατή στο «Συμβουλές σε νέο πειρατή» (εκδ. Μεταίχμιο, από 6 ετών). Είναι φανερό, ωστόσο, ότι πρωταγωνιστεί μια παρέα σημερινών παιδιών, και παρωδείται από την αρχή μέχρι το τέλος ό,τι γνωρίζουμε για την πειρατική ζωή, από το λεξιλόγιο και τα καραβίσια στιγμιότυπα, μέχρι την αναζήτηση χαμένων θησαυρών.
Η επαφή με τη φύση, οι καινούργιες εμπειρίες, προσφέρονται για να εξασκήσει κανείς, κυριολεκτικά και μεταφορικά, το βλέμμα του. Να μάθει «να βλέπει». Το «Για να δούμε» (κείμενο Αντώνης Παπαθεοδούλου, εικονογράφηση Ιρις Σαμαρτζή, εκδ. Ικαρος, από 5 ετών και άνω) είναι μια σπουδή στην επινοητικότητα. Πρόκειται για έναν κατάλογο, ένα εμπορικό, τάχα, δειγματολόγιο φανταστικών φωτογραφικών μηχανών, που ανταποκρίνονται σε διαφορετικές οπτικές γωνίες, τρόπους θέασης, συναισθήματα, επιθυμίες, αγάπες, φόβους. Υπάρχει π.χ. η μηχανή που αγαπά πολύ τη φύση, με αποτέλεσμα σε μια ταράτσα να «βγάζει μόνο τα πουλάκια, σε έναν δρόμο βγάζει μόνο τη βροχή». Να που η ποιητική διάθεση, όταν συνοδεύει μιαν ευφυή σύλληψη και ένα πειθαρχημένο σενάριο, μπορεί να φέρει άριστα αποτελέσματα.
Στα «Ζώα» της Ελέν Ντρουβέρτ (εκδ. Καπόν) η παρουσίαση του ζωικού βασιλείου λαμβάνει διαστάσεις φαντασμαγορίας, που ανταγωνίζεται τα σύγχρονα οπτικοακουστικά μέσα.
Ας μη μείνει το ατόφιο συναίσθημα και η πίστη σε αυτό έξω από την καλοκαιρινή πανδαισία – άλλωστε το καλοκαίρι μπορεί να ιδωθεί και ως εποχή για ψυχικό άνοιγμα, επικοινωνία, συναισθηματική σύνδεση, όπως στο «Μια στάλα ευτυχίας» των Λούσι Ρόουλαντ και Ντέιβιντ Λίτσφελντ (εκδ. Μάρτης, από 3 έως 6 ετών). Φτάνει να υπάρχει ένας σπόρος που με φροντίδα γίνεται ηλιοτρόπιο, φτάνει να γεμίσουν οι σελίδες με τόνους του κόκκινου, του κίτρινου και του πορτοκαλί, φτάνει μια γιαγιά κι ένας εγγονός να μοιραστούν την πίστη σε έναν καλό σκοπό. Η ελληνική απόδοση των στίχων του πρωτοτύπου από την Αργυρώ Πιπίνη έχει καλές αλλά και αμήχανες στιγμές.
Πέντε σημεία για τα κακώς κείμενα στο παιδικό βιβλίο
Η λογοτεχνία για παιδιά και εφήβους είναι επιδραστικότατη· παρέχει, όπως ξέρουμε, τη βάση και για διάσημες ταινίες. Διαπλάθει με τους χαρακτήρες τον σύγχρονο πολιτισμό. Ας υπογραμμίσουμε πέντε σημεία που χρήζουν προσοχής.
1. Χρειαζόμαστε ουσιαστική κριτική στο παιδικό και εφηβικό βιβλίο. Στην Ελλάδα, συστηματικά θίγει με την κριτική αρθρογραφία της τα όποια κακώς κείμενα στο είδος μονάχα η Μαρίζα Ντεκάστρο. Κατά τα λοιπά, οι περισσότεροι αρκούνται σε ουδέτερες ή υμνητικές «παρουσιάσεις».
2. Τα «παιδικά-εφηβικά» είναι εμπορικά. Τα βρίσκουμε μαζί με άλλα μπεστ-σέλερ ακόμη και στα ράφια των σούπερ μάρκετ. Υπάρχουν πολλοί εκδότες, πάμπολλοι τίτλοι, ελληνικοί και ξένοι· μαίνεται ολοφάνερα ο ανταγωνισμός στο πεδίο του εντυπωσιασμού, ως προς την εμφάνιση των «προϊόντων». Ευφάνταστες τεχνικές δίνουν τη μάχη πλάι σε βιβλία απλώς φανταχτερά, σε βαθμό κακογουστιάς. Μεγάλα σχήματα, έντονα χρώματα, αστραφτερά υλικά, σκληρόδετες εκδόσεις θυμίζουν εξωτικά πτηνά σε εποχή ζευγαρώματος, στον πάγκο ενός βιβλιοχαρτοπωλείου.
3. Ο παραδοσιακός διδακτισμός, η ηθικολογία και η σοβαροφάνεια, που έπλητταν τον παλιό καιρό τη δευτεροκλασάτη παιδική/νεανική λογοτεχνία, αντικαθίστανται στις μέρες μας από μηνύματα πολιτικής ορθότητας· από μηνύματα, γενικώς. Εκδότες και συγγραφείς στήνουν νοερά στον τοίχο τις/ους μικρές/ούς αναγνώστ(ρι)ες και ανοίγουν πυρ: σεβασμός στη διαφορετικότητα, αλληλεγγύη στους μετανάστες, υπομονή με τα μικρά αδέρφια, παρηγοριά για το διαζύγιο των γονιών, φροντίδα του συμμαθητή που νοσεί σοβαρά, διαχείριση του πένθους. Μπορούμε να στοιχηματίσουμε ότι τέτοια βιβλία γεννούν και συνδαυλίζουν το μίσος των παιδιών προς την ανάγνωση.
4. Βιβλία ποιητικίζοντα, χωρίς αφηγηματικό πυρήνα. Σχολές ολόκληρες συγγραφέων, Ελλήνων και ξένων, μοιάζει να κρύβουν κάτω από ένα πολυτελώς εικονογραφημένο χαλί την αδυναμία τους να αφηγηθούν μια ενδιαφέρουσα ιστορία με αρχή-μέση-τέλος. Επείγονται να μιλήσουν για τα προσωπικά τους πάθη. Αραγε ποια λανθάνουσα εχθρότητα προς την παιδική ηλικία επέτρεψε να θεωρείται αυτονόητο ότι ρίχνουμε τη μαυρίλα και την κατάθλιψή μας στο χαρτί ελλειπτικά, δηλαδή «ποιητικά», και αυτό να λογίζεται τέχνη, να πωλείται ακριβά και να βραβεύεται;
5. Οι στίχοι, πρωτότυποι ή μεταφρασμένοι, θεωρούνται «ευκολάκι» – ακόμη και αν πρόκειται για τη συγκλονιστική αγγλόφωνη παράδοση των nursery rhymes. Χωρίς σεβασμό και γνώση, μεταφραστές αλλά και πρωτότυποι δημιουργοί κατασκευάζουν αμήχανους ή κακότεχνους «στίχους», που ομοιοκαταληκτούν με κάθε τίμημα, περιφρονώντας ρυθμό και μέτρο.
Ισως μόνο στην ποίηση θα βρει κανείς παρόμοιες αναλογίες τεράστιου αριθμού τίτλων – πολύ χαμηλής ποιότητας βιβλίων. Μόνο που η ποίηση δεν είναι εμπορική. Δεν «κινδυνεύει» ο –ενήλικος– αναγνώστης να τη συναντήσει στο σούπερ μάρκετ ή στο βιβλιοχαρτοπωλείο. Πρέπει να πάει γυρεύοντας.
