Απλώνω την αγκαλιά μου και συνάζω,
όλα τα μάτια, και τους καημούς, τα βράχια, τ’ ακρογιάλια,
τους αετούς, τη μουσική όλων των κλαριών, τον αφρό όλων
των κυμάτων.
Απλώνω την αγκαλιά μου και συνάζω,
όλους τους ασφόδελους που φύτεψα στα βράχια, όλα μου
τα μεράκια, τα ντέρτια – το τσιφτετέλι και το ζεϊμπέκικο,
το κρεμεζί μου το μαντίλι και τις γαλάζιες μου τις χάντρες.
Απλώνω την αγκαλιά μου και συνάζω,
όλα μου τα κολύμπια στην Κινέτα, τον έρωτά μου με το φως
και τα βότσαλα, την αναπνοή μου όταν αγαπώ, το φόβο μου
όταν με διώχνουνε, την έξαρσή μου όταν θέλω, τη χαρά μου
όταν ζω.
Απλώνω την αγκαλιά μου και συνάζω,
όλες τις μέρες του χρόνου – δικές μου είναι, από τη μιαν
αυγή στην άλλη – με πλημμυρίζουνε ανοιξιάτικες ευωδίες
ξεφάντωμα και κορεσμός του ήλιου.
Ετσι έζησε η Μάτση Χατζηλαζάρου, με τρόπο ποιητικό, με τόλμη μπρος στο άγνωστο και με απελευθέρωση, απλώνοντας την αγκαλιά της και συνάζοντας κάθε στιγμή και κάθε συναίσθημα που της χάρισε η ζωή· και παραφράζοντας τον στίχο του Ανδρέα Εμπειρίκου θα έλεγα πως όποια και αν είναι η εποχή, η Μάτση είναι πάντα θέρος – μια και με τέτοια ζέση και ορμή χάραζε τη ζωή της.
«Γεννήθηκε δεν ξέρω πού. Εζησε, όπως κι εγώ, στην Κατοχή. Κι έφυγε από την Ελλάδα, λίγο μετά το τέλος του πολέμου. Χάθηκε μες στην κατεστραμμένη Ευρώπη – τότες που η Ελλάδα ήταν Ελλάδα και η Ευρώπη, Ευρώπη. Χάθηκε… που λέει ο λόγος. Γιατί τα αληθινά κορίτσια δεν χάνονται ποτέ. Δεν τ’ αρπάζει ο καιρός. Ξανάρχονται με τη μορφή βιβλίων, προσευχών και τραγουδιών […] Γυναίκα αθάνατη και Μάτση των ονείρων. Σ’ αναγνωρίζω ολόκληρη μες απ’ αυτό το απελπισμένο κέφι σου που μ’ εξοντώνει. […]» είχε γράψει ο Μάνος Χατζιδάκις στο δοκίμιό του για τη Μάτση Χατζηλαζάρου με τίτλο Ο Μελαχρινός Ερως, το Εκκρεμές και η Μάτση των Ονείρων, το οποίο είχε εκφωνήσει στις 9 Δεκεμβρίου του 1979 στο Τρίτο Πρόγραμμα της Ελληνικής Ραδιοφωνίας στην εκπομπή του «Το σχόλιο του Τρίτου από τον Μάνο Χατζιδάκι».
Πρωτόφαντη ανάσα φλόγας
Η Μάτση Χατζηλαζάρου κατέχει ξεχωριστή θέση στην ελληνική ποίηση του 20ού αιώνα και θεωρείται η πρώτη Ελληνίδα ποιήτρια που εκφράστηκε με τρόπο υπερρεαλιστικό. Η ποιητική της δημιουργία απελευθερώθηκε από τις μορφικές συμβάσεις της παραδοσιακής ποίησης διευρύνοντας τα όρια της ποιητικής γλώσσας και προσφέροντας έναν νέο τρόπο έκφρασης της γυναικείας εμπειρίας στην οποία ο έρωτας, το σώμα, η επιθυμία, η μνήμη, η απώλεια, η ελευθερία και η αναζήτηση της ταυτότητας συνυφαίνονται σε έναν λόγο άμεσο, εξομολογητικό και βαθιά βιωματικό. Στην ποιητική της πορεία συνεργάστηκε με σημαντικούς λογοτέχνες της γενιάς του ’30 και συναντήθηκε με τους υπερρεαλιστικούς κύκλους του Παρισιού, γνωρίζοντας σημαντικούς ανθρώπους των γραμμάτων και των τεχνών της εποχής της.
Εμφανίζεται στα γράμματα τον Ιούνιο του 1944, ως Μάτση Ανδρέου, με την πρώτη ποιητική συλλογή της με τίτλο Μάης, Ιούνης και Νοέμβρης να χαρακτηρίζεται ως μια πρωτόφαντη ανάσα φλόγας και περισσότερο ειλικρίνειας σ’ όλη τη γυναικεία σύγχρονη ποίηση. Η συλλογή ήταν αφιερωμένη «Στον Ανδρέα» (Εμπειρίκο), όπου χάρη στη γνωριμία και τη σχέση τους μυήθηκε στην ποίηση και στον υπερρεαλισμό, και περιλάμβανε ποιήματα της ποιητικής της περιόδου μεταξύ 1939-1943. Η ίδια για τη συγκεκριμένη συλλογή της είχε πει πως ήθελε να γράψει για ένα ενθουσιασμό φυσικό και σαρκικό, πως ήθελε να σπάσει τα καθιερωμένα με τον δικό της τρόπο. «Οταν εγώ έγραφα το Μάης, Ιούνης και Νοέμβρης οι μεγαλύτεροί μου με θεωρούσαν τελείως ανήθικη. […] Ηταν τα χρόνια του πολέμου. Το να ομολογείς τον έρωτά σου για έναν άντρα, με τον δικό μου άγνωστο τρόπο, θεωρείτο πολύ ανήθικο».
Χαρακτηρίζει τη γραφή της συνειρμική και μεταϋπερρεαλιστική, ενσωματώνοντας δημιουργικά την ελευθερία έκφρασης του υπερρεαλισμού στη νεοελληνική ποίηση και γράφοντας με έναν τρόπο βιωματικό τον ποιητικό της βίο. Ο Ανδρέας Εμπειρίκος, στη συστατική του επιστολή τον Αύγουστο του 1945 προς το Γαλλικό Ινστιτούτο για να της χορηγηθεί υποτροφία για το Παρίσι, έγραφε για τη Μάτση Χατζηλαζάρου πως τη θεωρεί τη μεγαλύτερη Ελληνίδα ποιήτρια και ότι τα ποιήματά της μπορούν να θεωρηθούν μια κορύφωση της γυναικείας ευαισθησίας, η οποία εκφράζεται με τρόπο εντελώς προσωπικό, απολύτως πρωτότυπο και παράφορο.
Πέντε χρόνια αργότερα, τον Μάρτιο του 1949, και αφού ήδη διαμένει στο Παρίσι από τα τέλη του 1945, εκδίδεται και η πρώτη ποιητική της συλλογή στη γαλλική γλώσσα από τον εκδοτικό οίκο GLM (Guy Lévis Mano), με τίτλο 5 Fois και με 6 χαρακτικά του Javier Vilató.
Αδιάκοπη αναζήτηση νέων εκφραστικών δυνατοτήτων
Στην ποιητική πορεία της που ακολουθεί από το 1949 και έπειτα η ελληνική και η γαλλική γλώσσα συνυπάρχουν δημιουργικά στο έργο της, αποτυπώνοντας τη διπλή πολιτισμική της εμπειρία και την αδιάκοπη αναζήτηση νέων εκφραστικών δυνατοτήτων – με τις λέξεις να συνδέονται απρόσμενα, τις εικόνες να διαδέχονται η μία την άλλη με υπερρεαλιστική ελευθερία και τη σύνταξη συχνά να διασπάται για να ακολουθήσει τον ρυθμό της σκέψης και του συναισθήματος.
Σχεδόν τέσσερις δεκαετίες μετά τον θάνατό της, το 1987, το έργο της παραμένει σύγχρονο και επίκαιρο. Στη διοργάνωση της 9ης Biennale Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης με τίτλο «Ολα πρέπει να αλλάξουν. Ριζοσπαστική Νοημοσύνη. Σαλονίκη 9», που διήρκεσε από τις 23 Μαΐου έως τις 5 Ιουλίου του 2026 στο MOMUS-Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης υπό την επιμέλεια της Νάντιας Αργυροπούλου, παρουσιάστηκαν με τη συνεργασία του Χρήστου Δανιήλ και με την παραχώρηση του Μουσείου Μπενάκη (όπου φυλάσσεται το αρχείο της Μάτσης Χατζηλαζάρου) και έργα της ποιήτριας, ηχητικά και φωτογραφικά. Και ήταν η πρώτη φορά που παρουσιάστηκαν δημόσια φωτογραφίες που έβγαλαν από κοινού η Μάτση Χατζηλαζάρου με τον Αντρέα Εμπειρίκο και που η δημιουργία τους αποδίδεται και στους δύο δημιουργούς.
Ο Χρήστος Δανιήλ στο κείμενό του για τη συγκεκριμένη παρουσίαση των έργων της Μάτσης Χατζηλαζάρου στην 9η Biennale γράφει:
«Εργα της Μάτσης, λοιπόν, σε μια Biennale Σύγχρονης Τέχνης με τίτλο “Ολα πρέπει να αλλάξουν”. Και πώς θα μπορούσε να γίνει αλλιώς; Αν όλα πρέπει να αλλάξουν, η Μάτση Χατζηλαζάρου τα άλλαξε όλα (ή σχεδόν όλα)… Το όνομά της, τον τόπο κατοικίας της, την κοινωνική της τάξη, την οικονομική της επιφάνεια, τη ζωή και τους συντρόφους της, την ποίηση που γραφόταν στην Ελλάδα έως τότε από γυναίκες ποιήτριες, τον τρόπο με τον οποίο αντιμετώπιζαν και παρουσίαζαν τον έρωτα οι Ελληνίδες ποιήτριες, την έννοια των αφιερώσεων, τη σύνταξη και την γραμματική της ελληνικής γλώσσας.
Η Μάτση Χατζηλαζάρου τα άλλαξε όλα (ή σχεδόν όλα)…
Διατήρησε ωστόσο την πίστη της στον έρωτα και την απολυτότητά του, την απελευθερωτική του δύναμη, διατήρησε την πίστη της στην ειλικρίνεια της έκφρασης και της συγκίνησής της. Κι έτσι άλλαξε τον τρόπο που εμείς πλέον, οι συγκαιρινοί, διαβάζουμε [και γράφουμε] την ποίηση».
Σκέπτουμαι μια ζωή που θα ’τανε βαριά σα σήμερα
Σκέπτουμαι μια ζωή που θα ’τανε βαριά σα σήμερα,
μονάχα αν έλειπες ταξίδι. Το πρωί σκέπτουμαι
τα μέλη σου σφιχτοδεμένα – εκεί κάπως εντοπίζω
την αγκαλιά σου. Το βράδυ βλέπω τα χείλια σου σαν
το δαγκωμένο φρούτο.
Ελα, η μέρα είναι τόσο ωραία – τα ποιήματα που
αγαπώ θέλω να τα ζήσω μαζί σου. Μπορούσα τόσα πράματα
να τα μετατρέψω σε χαρά και να σ’ τα δώσω.
Κάθε στιγμή μπορούσα να σου την κάνω μουσική
πρωτόγονη, γούνα μαλακιά, ζεστή, ηλεκτρισμένη, που
βουλιάζει βαθιά μέσα. Χορός τέλεια ελεύθερος, αντί από
μέλη να ’χεις φτερά, και πάλι φτερά ονείρου. Ή μυρουδιές
– μήπως θέλεις μυρουδιές; Τότε θα ’ναι μυρουδιές δροσερές,
σαν μικροί καταρράκτες, όλο πολυτρίχι – ή σαν γιαλός
το πρωινό όπου βγαίνει και λιάζεται το φύκι, ο σταυρός,
ο αχινός – και το κύμα στην αμμουδιά δεν είναι σοβαρό,
μα παίζει. Πέρα βέβαια η θάλασσα έχει μιαν απαλή τραγικότητα.
αφιέρωση
Πόσοι χώροι και χρόνια
με αντικείμενα
με ορέξεις
και με δάση με άγριες βιολέτες
εσύ αγγίζεις με τη ζωγραφική τα όρια
που χρωματίζουν τα πράματα και τα ονόματά τους
και τους σπαραγμούς τους μια αχτίδα
είναι η ριπή της ορμής σου με τον ρυθμό και τον
σφυγμό και τη βραχνή φωνή του έρωτα που κρατιέται
κάποτε ψηλά και κάποτε χαμηλά πάνω σε γκάμες έξω
από κάθε γραφή είμαι πάντα μαζί σου.
Κάποτε ακουμπάμε τον εαυτό μας σαν ένα κουμπί γυμνό
Κάποτε ακουμπάμε τον εαυτό μας σαν ένα κουμπί γυμνό
επάνω σ’ ένα καθρέφτη, και την αυγή βρίσκουμε ένα χαμομήλι
μες στον ανοιξιάτικο κάμπο.
Κάποτε ακουγόμαστε σαν την πιο θριαμβευτική κραυγή ζώου,
κι όταν ξανασταθούμε ν’ ακούσουμε ο ήχος μας είναι
σκληρό γρατσούνισμα φκυαριού πάνω στον άγονο βράχο.
Ετούτες τις λαχτάρες του Μαγιού πώς να τις σβήσω;
Στην Σ.Χ.
Ετούτες τις λαχτάρες του Μαγιού πώς να τις σβήσω;
Ετούτα τα κλάματα ενός αιθέριου σούρουπου πώς να στερέψουνε;
Θρηνώ όλες τις χαίτες των κοριτσιών που ’ναι ριγμένες
επάνω στα μαξιλάρια του συμβατικού έρωτα.
Θα τους δώσω μες στην ποδιά μου ένα άσπρο τριαντάφυλλο
κι ένα κόκκινο – ίσως τα δούνε, ίσως τα μυρίσουνε.
Θα τους δώσω μια χρυσόμυγα που βρίσκει ξαφνικά τον ήλιο
τραγουδώντας μες στα μαλλιά μου – ίσως τη δούνε, ίσως
την ακούσουνε.
Θα τους πω: κοιτάτε τους άντρες λεβέντες, τους ελεύθερους,
τον άντρα λιοντάρι, τον άντρα καραβιού κατάρτι, τον άντρα έλασμα
και τόξο, και φωνή από κορφοβούνι σε κορφοβούνι – τότε ίσως τού
δοθούνε, ναι, ίσως ερωτευθούνε.
Αν είχα τη φωνή που ζητάω, μια πολιτεία ολάκερη δε
μου ’φτανε για να την παρασύρω στο ανοιξιάτικό μου διάβα.
Ρωτάω: άνθεξε ποτέ κανένας στα δειλινά που δεν πεθαίνουνε,
και στις ευωδίες που δε χάνουνται αλλά γίνουνται σκιές μας,
και στις πέντε μας αισθήσεις όταν λαχανιάζουνε και κράζουν
την καρδιά μας;
Τα μεταξωτά μου μέλη θε ν’ απλώσω πάνω σε μιαν άμμο δροσερή,
το βλέμμα μου θε να χάσω μες στ’ ανεξάντλητο γαλάζιο της
δικής μου θάλασσας, οι αναπνοές μου κι οι παλμοί μου θε να ’ναι
οι αναπνοές κι οι παλμοί του διάχυτού μου έρωτα.
Ερωτα, αγάπη, πόθο, ηδονή,
Ερωτα, Ερωτα.
Απόψε πονάω σ’ όλες μου τις απογνώσεις
Απόψε πονάω σ’ όλες μου τις απογνώσεις
κάνει πολύ κρύο κάτω απ’ τη σκιά
της ζωής μου που γέρασε
βαθιές γουλιές οι μελαγχολίες
είναι πληρωμένοι δολοφόνοι
ας οργανωθεί πια η σφαγή
απ’ ό,τι αγαπάω ακόμα
Πηγές άρθρου:
- Μάτση Χατζηλαζάρου, Ποιήματα 1944-1985, Ικαρος, Αθήνα 1989
- Μάτση Χατζηλαζάρου, Γράμματα από το Παρίσι στον Ανδρέα Εμπειρίκο (1946-1947) και άλλα ανέκδοτα ποιήματα και πεζά της ίδιας περιόδου, εισαγωγή, υπομνηματισμός, επιμέλεια: Χρήστος Δανιήλ, Αγρα, Αθήνα 2013
- Χρήστος Δανιήλ, Ολα δεν τα ’χω πει…, Η Αντίστροφη Αφιέρωση της Μάτσης Χατζηλαζάρου, Αγρα, Αθήνα 2022
- Χρήστος Δανιήλ, …Ιούς, Μανιούς, ίσως και Aqua Marina, Μάτση Χατζηλαζάρου – Η πρώτη Ελληνίδα υπερρεαλίστρια, Τόπος, Αθήνα 2012
- Μάτση Χατζηλαζάρου_Γυναικεία Πορτραίτα της ΕΡΤ
- Μάτση Χατζηλαζάρου_Εποχές και Συγγραφείς
-
Οι φωτογραφίες που συνοδεύουν το άρθρο είναι με την παραχώρηση και την άδεια χρήσης των εκδόσεων Αγρα.
Το βιογραφικό της Δέσποινας Ντάση
Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1983.
- Εχει σπουδάσει Διοίκηση & Οικονομία Επιχειρήσεων, και Επιμέλεια και Διόρθωση Κειμένου.
- Είναι συγγραφέας, γράφει ποίηση και από τις εκδόσεις Κέδρος έχουν κυκλοφορήσει οι δύο ποιητικές της συλλογές με τίτλους «Ολα τα Μη του κόσμου» (2015), και «Μνήμες μικρού μήκους» (2020).
- Ποιήματα και συνεντεύξεις της έχουν δημοσιευθεί στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, σε λογοτεχνικά περιοδικά και έχουν συμπεριληφθεί σε συλλογικά έργα.
- Στη στήλη «Ζήσε Ποιητικά» γράφει αφιερώματα για Έλληνες και ξένους ποιητές
Περισσότερα για το έργο και τις δράσεις της μπορείτε να διαβάσετε στην ιστοσελίδα: www.despinantasi.gr
