Ο Κρίστοφερ Νόλαν δεν φοβήθηκε ποτέ να κάνει όνειρα «μεγάλης κλίμακας». Αντίθετα, αυτή είναι μάλλον η καλλιτεχνική «σφραγίδα» του: σε κάθε νέα ταινία του δοκιμάζει τα όρια τόσο του εαυτού του όσο και του ίδιου του κινηματογραφικού μέσου, πειραματιζόμενος με τη φόρμα, την αφήγηση, την εικόνα και τις προσδοκίες του κοινού, επιδιώκοντας να δημιουργήσει αξιομνημόνευτα έργα.
Ως βαθύς γνώστης της ιστορίας του Χόλιγουντ, ο βραβευμένος με Οσκαρ σκηνοθέτης αναζητεί διαρκώς τα «κενά» της κινηματογραφικής κουλτούρας, θέλοντας να προσφέρει στους θεατές κάτι που δεν έχουν ξαναδεί. Και συνειδητοποίησε ότι η «Οδύσσεια» ανήκε σε αυτή την κατηγορία.
Κάθε ταινία του Νόλαν είναι, με τον δικό της τρόπο, επική. Ωστόσο, για την «Οδύσσεια» ήξερε ότι έπρεπε να δημιουργήσει κάτι αντάξιο του ομηρικού έπους και της θέσης που κατέχει στον δυτικό πολιτισμό, κάτι που να αξίζει τις μεγαλύτερες κινηματογραφικές οθόνες και τους τεράστιους πόρους που θα απαιτούσε. Στόχος του ήταν να δημιουργήσει μια ταινία ρεαλιστική, γεγονός που σήμαινε γυρίσματα σε απομακρυσμένες τοποθεσίες, χρήση πραγματικών πλοίων σε πραγματικές θάλασσες και «μεταφορά» των θεατών στο σπήλαιο του Κύκλωπα, στο εσωτερικό του Δούρειου Ιππου και στις ζοφερές εκτάσεις του Αδη. Η ταινία, που θα κάνει πρεμιέρα στις αίθουσες στις 17 Ιουλίου, είναι επίσης η πρώτη μεγάλου μήκους παραγωγή που γυρίστηκε εξ ολοκλήρου σε φιλμ τεχνολογίας IMAX.
«Ολοι έχουμε ακούσει τον τίτλο, ξέρουμε τι σημαίνει, καταλαβαίνουμε τι υπόσχεται και ελπίζω ότι όσοι έρθουν να δουν την ταινία θα αισθανθούν πως ανταποκριθήκαμε σε αυτή την υπόσχεση, γιατί αυτή είναι η γοητεία της “Οδύσσειας”», δήλωσε πρόσφατα ο Νόλαν στο Associated Press. «Είναι η απόλυτη περιπέτεια».
Τιτάνια προετοιμασία
Το ταξίδι απαιτούσε βαθιά ενασχόληση με την ελληνική μυθολογία, τη μελέτη της εποχής του Χαλκού και διαφορετικές μεταφράσεις, μια πολύμηνη αποστολή αναζήτησης τοποθεσιών, καθώς και γυρίσματα διάρκειας 91 ημερών (που έγιναν σε βάθος έξι μηνών) σε έξι χώρες. Στο διάστημα αυτό, το καστ και το συνεργείο βρέθηκαν αντιμέτωποι με κάθε είδους αντίξοες καιρικές συνθήκες, δύσβατες τοποθεσίες και τους κινδύνους της ανοιχτής θάλασσας.
Η «Οδύσσεια» αποδείχθηκε μια πραγματικά επική παραγωγή – η δυσκολότερη ταινία στην οποία είχε εργαστεί οποιοσδήποτε από τους συντελεστές της. Ο Ματ Ντέιμον, που υποδύεται τον Οδυσσέα, αποκάλυψε ότι ο Νόλαν τον είχε προειδοποιήσει γι’ αυτό πριν ακόμη ξεκινήσουν τα γυρίσματα.
«Μου είπε ότι θα ήταν δύσκολο και, στην αρχή, δεν του έδωσα ιδιαίτερη σημασία. Σκέφτηκα “εντάξει, φυσικά θα είναι δύσκολο”. Εκείνος όμως επέμεινε: “Όχι, όχι. Θα είναι πραγματικά δύσκολο”», είπε ο Ντέιμον. «Και τελικά δεν υπερέβαλλε καθόλου».
Σε αντίθεση, πάντως, με το μακρύ ταξίδι επιστροφής του Οδυσσέα, τα γυρίσματα τελείωσαν εννέα ημέρες νωρίτερα από το προγραμματισμένο.
Γυρνώντας την πλάτη στα στερεότυπα του Χόλιγουντ
Κάθε φορά που το Χόλιγουντ καταπιιανόταν με την αρχαιότητα, κατέφευγε σε γνώριμα στερεότυπα: επιτηδευμένη προφορά, αλλόκοσμο ύφος, συμφωνικές μουσικές «εμπνευσμένες» από την αισθητική του 19ου αιώνα. Ο Νόλαν ήθελε να ακολουθήσει διαφορετική πορεία και εμπνεύστηκε από το ίδιο το ομηρικό κείμενο, στο οποίο διέκρινε μια γήινη αμεσότητα που ερχόταν σε αντίθεση με το μεγαλείο της ιστορίας.
«Πρέπει να αμφισβητείς την προσδοκία του κόσμου σχετικά με το πώς “πρέπει” να απεικονίζονται τέτοια πράγματα στον κινηματογράφο και να αναρωτιέσαι από πού προέρχονται αυτές οι αντιλήψεις», δήλωσε ο Νόλαν. «Είναι μια πρόκληση και ταυτόχρονα ένα ρίσκο».
Στην περίπτωσή του, αυτό μεταφράστικε σε ορισμένες τολμηρές επιλογές: χρήση πιο καθημερινής γλώσσας, αμερικανικής προφοράς που ξένισε ήδη από τα τρέιλερ και συνδυασμό στοιχείων από διαφορετικά έργα, όπως η «Ιλιάδα», η «Αινειάδα» και ο «Αγαμέμνων», ώστε η αφήγηση να γίνει πιο κατανοητή στο κοινό. Η δική του εκδοχή του Δούρειου Ιππου (ένα πρότζεκτ που τον απασχολεί πάνω από μία εικοσαετία, από τότε που είχε για λίγο συνδεθεί με τη σκηνοθεσία της ταινίας «Troy») δεν διαθέτει τροχούς.
Για τη μουσική επένδυση της ταινίας, έθεσε στον συνθέτη Λούντβιχ Γκόρανσον την πρόκληση να χρησιμοποιήσει χάλκινα γκονγκ, αυλούς και λύρα, ώστε να δημιουργήσει ένα εντελώς νέο ηχητικό τοπίο, καθώς και ένα μουσικό θέμα τεσσάρων νοτών, με την τελευταία να αποδίδεται από τον ήχο της χορδής ενός τόξου που έχει μόλις εξαπολύσει ένα βέλος.
Πάνω απ’ όλα, όμως, σε αυτή την ιστορία της επιστροφής και της ενηλικίωσης, οι χαρακτήρες έπρεπε να είναι ανθρώπινοι και οικείοι. «Η κλίμακα της ταινίας είναι τεράστια», είπε ο Τομ Χόλαντ, που υποδύεται τον Τηλέμαχο. «Υπάρχουν στιγμές που νιώθεις σαν να βρίσκεσαι σε ένα ασταμάτητο “τρενάκι” δράσης και περιπέτειας, αλλά ο Κρις δεν θυσιάζει ποτέ τη συγκίνηση και την οικειότητα των χαρακτήρων».
Στο πολυπληθές καστ συμμετέχουν πάρα πολλά «πρώτα ονόματα»: η Αν Χάθαγουεϊ υποδύεται την Πηνελόπη, η Ζεντάγια τη θεά Αθηνά, η Σαρλίζ Θερόν τη νύμφη Καλυψώ, ενώ η Λουπίτα Νιόνγκο ενσαρκώνει την Ελένη και τη δίδυμη αδελφή της.
Ο Ρόμπερτ Πάτινσον «απελευθερώνει έναν εσωτερικό Αλαν Ρίκμαν» στον ρόλο του μοχθηρού μνηστήρα Αντίνοου, κατά δήλωση του Νόλαν. «Λέει συνεχώς στον Τηλέμαχο: “Θα γίνω ο πατριός σου, θα γίνω ο ντάντι σου”», είπε ο Νόλαν. «Ηταν μια συναρπαστικά ανατριχιαστική αλλά και διασκεδαστική βάση για να χτιστεί ένας κακός χαρακτήρας».
Επικεφαλής της προσπάθειας βρίσκεται ο Ματ Ντέιμον, ένας ηθοποιός με τον οποίο ο Νόλαν γνώριζε ήδη ότι συνεργάζεται εξαιρετικά, μετά τα «Interstellar» και «Oppenheimer».
«Χρειάζεσαι κάποιον που να μπορεί να καθοδηγήσει το κοινό σε αυτό το ταξίδι», είπε. «Ο Ματ συνδυάζει αυτή την εμβληματική, σχεδόν υπερηρωική παρουσία με έναν άνθρωπο που είναι βαθιά ανθρώπινος, συναισθηματικά προσιτός και απολύτως κατανοητός».
Αναζητώντας το αληθινό μέσα στο φανταστικό
Η ταινία προετοιμάζει εξ αρχής τον θεατή για έναν μυθικό κόσμο γεμάτο θεούς, τέρατα, δεισιδαιμονίες και φυσικά φαινόμενα.
Η αναζήτηση της αυθεντικότητας οδήγησε το συνεργείο σε κάθε γωνιά του κόσμου. Η Τροία «χτίστηκε» στο Μαρόκο, το σπήλαιο του Κύκλωπα «άνοιξε» στους πρόποδες ελληνικών βουνών, οι μαύρες αμμουδιές της Ισλανδίας – όπου τα γυρίσματα έγιναν κάτω από τον ήλιο του μεσονυχτίου – χρησιμοποιήθηκαν για να αποδώσουν τον Αδη, ενώ η νήσος Φαβινιάνα, κοντά στη Σικελία, αναδείχθηκε στην κινηματογραφική Ιθάκη του Νόλαν. Εκεί, μεγάλο μέρος του καστ και του συνεργείου έκανε καθημερινά πεζοπορία 45 λεπτών προκειμένου να φτάσει σε ένα κάστρο του 15ου αιώνα, σε υψόμετρο περίπου 314 μέτρων, πριν ξεκινήσει τα γυρίσματα.
Στις θαλάσσιες σκηνές χρησιμοποιήθηκε πραγματικό πλοίο, το Draken, πιστό αντίγραφο ενός πλοίου των Βίκινγκ, ηλικίας περίπου 1.000 ετών, το οποίο η παραγωγή τροποποίησε ελαφρώς ώστε να θυμίζει περισσότερο πλοίο της μυκηναϊκής εποχής. Οι ηθοποιοί έμαθαν να κωπηλατούν, ενώ το ίδιο το πλήρωμα του σκάφους συμμετείχε στα γυρίσματα.
Η αγάπη του Νόλαν για τα «πραγματικά» εφέ δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι απορρίπτει τα ψηφιακά. Αλλωστε ταφ φιλμ «Tenet», «Interstellar» και «Inception» έχουν βραβευθεί με Οσκαρ οπτικών εφέ. Και στην «Οδύσσεια» υπάρχουν στοιχεία που δεν μπορούν να αποδοθούν μόνο με φυσικά μέσα: από την εξακέφαλη Σκύλλα έως τον Κύκλωπα, τον σχεδιασμό του οποίου εμπνεύστηκε από τον πίνακα του Φρανσίσκο Γκόγια «Ο Κρόνος καταβροχθίζει τον γιο του». Την ερμηνεία του πλάσματος ανέλαβε ο Μπιλ Ιργουιν, ο οποίος είχε δώσει «ζωή» στα ρομπότ του «Interstellar».
«Ξέραμε ότι θα χρειαστούμε κάθε διαθέσιμο κινηματογραφικό τέχνασμα, από animatronics και μαριονέτες μέχρι ψηφιακά γραφικά», είπε ο Νόλαν. «Αλλά ήξερα επίσης ότι χρειαζόμουν έναν πραγματικό ηθοποιό… που δεν αντιμετωπίζει τον Κύκλωπα απλώς ως ένα τέρας».
Το τελικό αποτέλεσμα είναι κάτι που, για ιστορία ηλικίας 3.000 ετών, μοιάζει ως εκ θαύματος «φρέσκο». «Ο Κρις δημιούργησε κάτι εντελώς νέο», σχολίασε η Χάθαγουεϊ. «Και αυτό είναι ένα πραγματικά αξιοσημείωτο επίτευγμα».
Πυρετός προσμονής
Οι παραγωγές του Νόλαν προκαλούν έντονο ενθουσιασμό, όμως η προσμονή για την «Οδύσσεια» έχει ξεπεράσει κάθε προηγούμενο. Οι πρώτες προβολές στις αίθουσες IMAX 70 χιλιοστών – το αγαπημένο φορμάτ του σκηνοθέτη – εξαντλήθηκαν μέσα σε λιγότερο από μία ώρα, έναν ολόκληρο χρόνο πριν από την πρεμιέρα. Οταν διατέθηκαν προς πώληση κι άλλα εισιτήρια τον περασμένο μήνα, οι ιστοσελίδες έκδοσης εισιτηρίων κατέρρευσαν από την επισκεψιμότητα.
Εμβληματικοί κινηματογράφοι, όπως ο AMC Lincoln Square στη Νέα Υόρκη και ο AMC CityWalk στο Λος Αντζελες, θα είναι κατάμεστοι για εβδομάδες, ενώ χρήστες στο eBay επιχειρούν να μεταπωλήσουν εισιτήρια ακόμα και για 500 δολάρια.
Η τελική κρίση
Για τον Νόλαν, το κοινό αποτελεί πάντα τον τελικό προορισμό κάθε ταινίας. Η ψυχαγωγία είναι μια ευθύνη που αντιμετωπίζει με απόλυτη σοβαρότητα. Οπως λέει, μια ταινία δεν ολοκληρώνεται πραγματικά παρά μόνο όταν φτάσει στους θεατές, γιατί εκείνοι είναι που τελικά της δίνουν το τελικό της νόημα.
«Το κοινό είναι αυτό που σου λέει τελικά τι είναι η ταινία», είπε. «Για εμάς, αυτή είναι μια συναρπαστική αλλά και τρομακτική στιγμή, γιατί πλέον όλα είναι αληθινά. Δεν υπάρχει τίποτα πίσω από το οποίο να μπορούμε να κρυφτούμε. Δημιουργήσαμε αυτή την ταινία για να τη δει το κοινό στις κινηματογραφικές αίθουσες. Τώρα βγαίνει στις αίθουσες και θα δούμε τι θα κάνει ο κόσμος με αυτήν».
