Πιάνοντας το νήμα από εκεί όπου το άφησα με την προηγούμενη «Αναμόχλευση», λίγα ακόμα σαιξπηρικά, αυτή τη φορά σχετικά με τις ελληνικές αποδόσεις του ονόματος του βάρδου. Εχω εντοπίσει ήδη τα Σαίξπηρ, Σαίξσπιρ, Σέξσπηρ, Σέξσπιρ, Σέικσπηρ, Σέικσπιρ, τα παλαιότερα Σαιξπήρος, Σαικησπείρος, Σακεσπείρος, το ακόμα παλαιότερο Σχακεσπεάρης, καθώς και το (ομολογουμένως εντυπωσιακό) Εγχέσπαλος. Αυτό πάλι το Εγχέσπαλος τι είναι, θα αναρωτηθείτε ίσως. Πρόκειται, λοιπόν, για προσπάθεια όχι «ηχητικής» αλλά νοηματικής απόδοσης του αγγλικού Shakespeare. Στο μέτρο που αγγλιστί Shakespeare είναι αυτός που σείει (shakes) τη λόγχη (spear), κάποιος ευρηματικός ή τολμητίας πρόγονός μας έφτιαξε το Εγχέσπαλος, από τις λέξεις έγχος=δόρυ, λόγχη και πάλλω=σείω, κουνώ, κραδαίνω. Επίσης, η πασίγνωστη φράση/αναρώτηση από την 3η Πράξη του Αμλετ, «Να ζει κανείς ή να μη ζει, ιδού η απορία» («To be, or not to be, that is the question»), σε μια από τις πρώτες μεταφράσεις του έργου στα ελληνικά είχε αποδοθεί «Είναι, ή μη; Νυν τούτ’ έστιν το ζήτημα».
Και από τον Εγχέσπαλο στους βασιλιάδες, αυτοκράτορες και άλλους ηγεμόνες, των οποίων άλλωστε τα πάθη, τα πεπραγμένα και η μοίρα κατεξοχήν απασχόλησαν τον Σαίξπηρ στα έργα του (Ερρίκος Στ΄, Ριχάρδος Γ΄, Ιούλιος Καίσαρας, Βασιλιάς Ληρ, Μακμπέθ κ.ά.).
Με τα χρόνια λοιπόν, όλο και περισσότερο με απασχολεί το πρόβλημα που υπάρχει με την απόδοση στα ελληνικά αυτού που οι Αγγλοσάξονες καλύπτουν με το ρήμα to reign, ασχέτως αν πρόκειται για βασιλιά, αυτοκράτορα, σουλτάνο, τσάρο, ή οποιονδήποτε ηγεμόνα. Ενώ στα αγγλικά τα πράγματα είναι απλά (he reigns, she reigned, κ.ο.κ.), ανεξαρτήτως αν πρόκειται για βασιλιά/βασίλισσα ή για οποιονδήποτε άλλο μονάρχη/ηγεμόνα, στα ελληνικά τα πράγματα γίνονται ζόρικα, για όποιον τουλάχιστον θέλει να είναι απολύτως έγκυρος και ακριβής στα γραφόμενά του. Ο βασιλιάς ασφαλώς βασιλεύει. Ομως, τι κάνει ο αυτοκράτορας ή ο σουλτάνος; «Αυτοκρατορεύει/αυτοκρατόρεψε;», «σουλτανεύει/σουλτάνεψε;». Απορία ψάλτου βηξ. Κατά σύμβαση και κατ’ οικονομία προφανώς, συχνά διαβάζω ότι ο Τραϊανός ή ο Μέγας Πέτρος «βασίλεψε…», κάτι που ωστόσο είναι λάθος. Οι σουλτάνοι, οι τσάροι, οι αυτοκράτορες ήταν (από μια άποψη) κάτι άλλο, κάτι περισσότερο από βασιλιάδες. Επομένως η φράση «ο Τραϊανός βασίλεψε από το 98 έως το 117» είναι λάθος, όπως και οι φράσεις «επί της βασιλείας του Ιουστινιανού», «όταν βασίλευε στη Ρωσία η Μεγάλη Αικατερίνη», κ.ο.κ. Με άλλα λόγια, είτε για Ρωμαίους αυτοκράτορες πρόκειται, είτε για τον Μωάμεθ Β΄ ή τον Σουλεϊμάν τον Μεγαλοπρεπή, είτε για τον Μεγάλο Ναπολέοντα, είτε για τον κάιζερ Γουλιέλμο Β΄ στη Γερμανία και τον Φραγκίσκο Ιωσήφ στην Αυστροουγγαρία, η χρήση του ουσιαστικού βασιλιάς και των παραγώγων του (βασίλεψε, επί βασιλείας του, κ.ο.κ.) δεν είναι ορθή. Οσο για τη λύση στο πρόβλημα, μια έμπειρη γραφίδα καταφεύγει σε λύσεις όπως «επί Τραϊανού», «όταν στον θρόνο της Αυστροουγγαρίας βρισκόταν ο Φραγκίσκος Ιωσήφ» κ.ο.κ.
Με αφορμή τη 14η Ιουλίου
Και μιας και σε εν μέρει ιστορικό κλίμα σήμερα οι «Αναμοχλεύσεις», κάτι ακόμα σε σχέση μάλιστα με την επικείμενη εθνική εορτή της Γαλλίας, στις 14 Ιουλίου, σε ανάμνηση της λεγόμενης πτώσης της Βαστίλλης. Ο λόγος, λοιπόν, για δύο περιστατικά σχετικά με τη Γαλλική Επανάσταση του 1789. Κοινό στοιχείο τους, η αξιοποίηση του στοιχείου του μύθου, με την ευρύτερη έννοια του όρου. Ακόμα, λοιπόν, και στην περιώνυμη πτώση της Βαστίλλης, το στοιχείο της υπερβολής στα όρια του μύθου είναι αδιαμφισβήτητο. Το βάρος που έχει δοθεί στο γεγονός οφείλεται κυρίως στη συμβολική του και πολύ λιγότερο στην πραγματική του σημασία. Ούτε απόρθητο φρούριο ήταν η Βαστίλλη, ούτε λυσσώδεις συγκρούσεις έγιναν μέχρι να παραδοθεί η σχετικά ολιγάριθμη φρουρά της. Ασε που οι εκεί έγκλειστοι, οι οποίοι και απελευθερώθηκαν, ήταν μόλις 7(!), και μάλιστα κάθε άλλο παρά για πολιτικούς λόγους διωκόμενοι. Οι πολίτες που αμφισβητούσαν το 1789 την υπάρχουσα τάξη πραγμάτων, το ancien régime, ήταν προφανές ότι είχαν ανάγκη από ισχυρά σύμβολα, σύμβολα τυραννίας αλλά και σύμβολα αποκαθήλωσης –και τελικά, ανατροπής– ενός αυταρχικού και αντιδημοφιλούς καθεστώτος.
Συμβολική ήταν επίσης η σημασία της φράσης «Qu ils mangent de la brioche» (σε ελεύθερη ελληνική εκδοχή «Γιατί δεν τρώνε παντεσπάνι;»), η οποία αποδόθηκε στη Μαρία Αντουανέτα, αν και ποτέ δεν ειπώθηκε. Ακόμα, όμως, και δευτερεύουσας σημασίας μύθοι όπως αυτός αποδεικνύονται εξαιρετικά αποτελεσματικοί, εξαιρετικά λειτουργικοί, στο μέτρο που καλούνται να αποδώσουν το πνεύμα και το κλίμα μιας εποχής. Εν ολίγοις, συμβολικό δεν σημαίνει και λιγότερο σημαντικό. Μάχες και μάχες στην Ιστορία έχουν δοθεί για τη διεκδίκηση των συμβόλων, εξ ου και ο Μιτεράν, αυτή η αλεπού της πολιτικής, έλεγε «Πολιτική είναι η διαχείριση των συμβόλων».
Τεράστιο το θέμα των συμβόλων και των μύθων στην Ιστορία λαών και κρατών, εξ ου και θα επανέλθω. Με ένα μικρό διάλειμμα ωστόσο τη μεθεπόμενη Κυριακή, μιας και θα λείψω απ’ όλες τις υποχρεώσεις μου για μερικές μέρες, φροντίζοντας –εκτός των άλλων– και «να ανεβάσω το ιδεολογικό μου επίπεδο», όπως λέγαμε στα αριστερά νιάτα μας. Να διαβάσω, δηλαδή, «παρά θίν’ αλός» και κάποια βιβλία που έχουν σωρευτεί στο γραφείο μου και με περιμένουν.
