«Οι βιβλιοθήκες αισθάνονται ότι δεν μπορούν να συνεχίσουν να κάνουν αυτό που ήταν συνηθισμένες επί αιώνες. Εχουν συμβεί πράγματα που, χωρίς να απειλούν τη λειτουργία τους ευθέως, σίγουρα την ταράζουν. Εκείνο που κυρίως απειλείται είναι, αν θέλετε, ο ιερός χώρος του αναγνωστηρίου, με τα σκυμμένα κεφάλια πάνω σ’ ένα βιβλίο, κάτω απ’ το φως ενός προβολέα».
Με αυτά τα λόγια άνοιξε σήμερα το πρωϊ τη συζήτηση ο Πρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος (ΕΒΕ), Σταύρος Ζουμπουλάκης, στο ισόγειο της ΕΒΕ στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος, στην εκδήλωση με τίτλο «Το μέλλον των βιβλιοθηκών». Τρεις επικεφαλής σημαντικών βιβλιοθηκών της χώρας —της Γενναδείου, της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Κρήτης και της Γαλλικής Σχολής Αθηνών— απάντησαν σε μια σειρά ερωτημάτων τα οποία σήκωσαν την αυλαία της δεύτερης μέρας του Nostos SNF 2026, τη χρονιά που το Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος γιορτάζει 30 χρόνια κοινωφελούς δράσης.
Θέτοντας στο επίκεντρο απειλές όπως η ευρείας κλίμακας ψηφιοποίηση, μια ευεργετική κατά τα άλλα δυνατότητα που επιτρέπει στον αναγνώστη να δουλεύει και να χρησιμοποιεί συλλογές από οπουδήποτε, ο κ. Ζουμπουλάκης σημείωσε ότι «οι βιβλιοθήκες αισθάνονται πως ο λόγος ύπαρξής τους αρχίζει να αμφισβητείται». Στο ίδιο πλαίσιο ενέταξε και την επέλαση της τεχνητής νοημοσύνης.
Η διευθύντρια της Γενναδείου, Μαρία Γεωργοπούλου, αφού παρουσίασε συνοπτικά τη συλλογή της βιβλιοθήκης, που είναι γεμάτη σπάνιες εκδόσεις, χάρτες και έργα τέχνης, ανάμεσά τους και η πρώτη «Γραμματική» του Κωνσταντίνου Λασκάρεως (Μιλάνο, 1476) ανέδειξε την κρίση των ανθρωπιστικών σπουδών, η οποία κατά τη γνώμη της συνδέεται άμεσα με την πτώση της επισκεψιμότητας στις βιβλιοθήκες. «Οι βιβλιοθήκες μας που απευθύνονται κυρίως σε ερευνητές των ανθρωπιστικών επιστημών δέχονται πίεση, λόγω της υποβάθμισης των ίδιων των πεδίων. Το μεγάλο ζητούμενο είναι πώς θα εμπνεύσουμε τις νεότερες γενιές να χρησιμοποιήσουν το υλικό. Πρέπει να συμβαδίσουμε με τις εξελίξεις και να βρούμε τρόπους να κρατήσουμε ζωντανό το ενδιαφέρον για τις ανθρωπιστικές σπουδές», σημείωσε. Η Ελένη Κωβαίου, προϊσταμένη της Διεύθυνσης Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Κρήτης, στάθηκε στο επίπεδο των νεοεισαχθέντων φοιτητών, λέγοντας, μεταξύ άλλων ότι «το μεγαλύτερο πρόβλημα που αντιμετωπίζουμε ως πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη είναι ότι πολλοί φοιτητές που εισάγονται με χαμηλούς βαθμούς δεν έχουν την παιδεία για να χρησιμοποιήσουν με σωστό τρόπο τη βιβλιοθήκη. Χρειάζεται περισσότερη εκπαίδευση, όχι μόνο από τους πανεπιστημιακούς αλλά και από τους βιβλιοθηκονόμους, για να μπορέσουν να τους καθοδηγήσουν συστηματικά».
Για τον Αλεξάντρ Ασάνοβιτς, Βιβλιοθηκονόμο και Προϊστάμενο της Βιβλιοθήκης της Γαλλικής Σχολής Αθηνών, η απάντηση στις σύγχρονες απειλές βρίσκεται στη γεφύρωση «δύο κόσμων», εκείνου της έντυπης μορφής βιβλίων και της ψηφιακής. «Οι άνθρωποι διαβάζουν λιγότερα βιβλία, την ώρα που η πληροφορία γύρω μας αυξάνεται υπερβολικά. Ο ρόλος μας είναι να μεταδώσουμε τη γνώση και να εκπαιδεύσουμε τις νέες γενιές ώστε να κινούνται και στα δύο πεδία», είπε μεταξύ άλλων, σημειώνοντας ότι το αν μια βιβλιοθήκη είναι επισκέψιμη και λειτουργική πρέπει να αξιολογείται και με βάση το κοινό στο οποίο απευθύνεται, αλλά και το είδος των συλλογών που διαθέτει. «Τη βιβλιοθήκη της Γαλλικής Σχολής Αθηνών επισκέπτονται κυρίως εξειδικευμένοι χρήστες, οι οποίοι χωρίζονται σε τρεις βασικές κατηγορίες: Καταξιωμένοι ερευνητές, που αποτελούν περίπου το 50% του κοινού, φοιτητές υψηλού επιπέδου, οι οποίοι είτε προετοιμάζουν το διδακτορικό τους είτε συγγράφουν τη μεταπτυχιακή τους εργασία και εργαζόμενοι από τις ελληνικές εφορείες αρχαιοτήτων», εξήγησε.
Στο καφενείο του Nostos
Λίγο πριν ξεκινήσει η δεύτερη συζήτηση με τίτλο «Δημοκρατική ανθεκτικότητα και ο ρόλος των θεσμών στον δημόσιο βίο», περπατήσαμε κατά μήκος του καναλιού, προς την οδό Ευριπίδου και Δοϊράνης και φτάσαμε στο πάρκο του ΚΠΙΣΝ, όπου έχει στηθεί το «Καφενείο του Γιάννη». Για τους επισκέπτες του Nostos SNF αποτελεί ένα από τα σημεία που ξεχωρίζουν τη φετινή διοργάνωση, όχι μόνο για την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής —με τα παλιά τραπέζια, τις ψάθινες καρέκλες και τη μουσική που κινείται ανάμεσα στο έντεχνο, το ρεμπέτικο και το ελαφρολαϊκό— αλλά και για το ότι οι επισκέπτες είναι υποχρεωμένοι να κλειδώσουν τα κινητά τους σε ένα μικρό πουγκί, το οποίο δεν μπορούν να ανοίξουν για όσο βρίσκονται στον χώρο. «Μας αρέσει αυτή η μουσική, όπως και η ατμόσφαιρα. Δεν μας ενοχλεί που δεν έχουμε πρόσβαση στα κινητά μας για λίγο. Είμαστε παρέα, αντί να τα λέμε από μέσεντζερ και ίνσταγκραμ, τα λέμε από κοντά», μας είπε ο 20χρονος Γιώργος. Τον συναντήσαμε με την παρέα του έξω από το πρώτο καφενείο «ψηφιακής αποτοξίνωσης» που άνοιξε τις πόρτες του για μόλις μία εβδομάδα στην Αθήνα και στο οποίο χθες πραγματοποιήθηκαν μαθήματα ταβλιού, ενώ για τις επόμενες μέρες έχουν προγραμματιστεί, μεταξύ διαφόρων δράσεων, και μια σειρά από μουσικά λάιβ.
