Σε καλοκαιρινή διάθεση οι «Αναμοχλεύσεις». Τούτου δοθέντος, που έλεγαν και οι παλαιότεροι, καλό είναι να αποφεύγονται θέματα όπως η ύπαρξη ή μη του Θεού, το αν είχε δίκιο ο Χομπς ή ο Ρουσό ως προς τη φύση του ανθρώπου, ή το πώς εξελίσσεται η πάλη των τάξεων στις Νήσους Φίτζι. Αντ’ αυτών, και σήμερα κάποια γλωσσικά ολισθήματα, κάποιες «αποφευκτέες» λέξεις και εκφράσεις, καθώς και διευκρινίσεις για την επιλογή υπέρ κάποιων «αιρετικών» εκ πρώτης όψεως επιθέτων.
Και πρώτα απ’ όλα, δύο φάλτσα που τείνουν να καθιερωθούν στον δημόσιο λόγο, προφορικό και γραπτό. Σχεδόν όλοι πλέον χρησιμοποιούν τα ουσιαστικά ερωτηματικό και πληροφόρηση, αντί των ορθών ερώτημα και πληροφορία/ες. Η συμπεριφορά του Τραμπ ή του Σαμαρά, λοιπόν, δεν γεννάει ερωτηματικά αλλά ερωτήματα, με την έννοια προφανώς ότι προβληματίζει. Ερωτηματικό είναι το σχετικό σύμβολο (;/?) στο τέλος μιας πρότασης η οποία έχει χαρακτήρα ερωτήματος. Επίσης, η λέξη πληροφόρηση τείνει πλέον να υποκαταστήσει την απολύτως επαρκή όσο και λειτουργική λέξη πληροφορία. Υπάρχει ασφαλώς η λέξη πληροφόρηση αλλά σημαίνει την πράξη, το γεγονός της μετάδοσης πληροφορίας ή πληροφοριών. Επομένως, ναι, «ο Χ. φρόντισε να έχω έγκαιρη πληροφόρηση ως προς τις τιμές των ακινήτων» αλλά κατά τα άλλα «η πληροφορία που είχα επιβεβαιώθηκε», κ.ο.κ.
Δεν είναι θέμα χρόνου
Πάμε τώρα και στα «αποφευκτέα», όπως χαρακτήρισα ήδη από την προηγούμενη «Αναμόχλευση» λέξεις που, χωρίς να είναι εσφαλμένες, είναι ωστόσο προτιμότερο να υποκαθίστανται από άλλες, «συγγενείς» τους (λ.χ., γράφω όχι άρθρο αλλά κείμενο για την εφημερίδα). Αποφεύγετε λοιπόν, την επιρρηματική έκφραση σιγά σιγά προκειμένου να δηλωθεί το gradually των Αγγλοσαξόνων. Κάτι, μπορεί να εκτυλίσσεται gradually αλλά όχι κατ’ ανάγκην και σιγά σιγά. Προτιμήστε το σταδιακά ή το βαθμιαία. Θα προσέθετα και το προοδευτικά στις εναλλακτικές λύσεις, αλλά αυτό μπερδεύεται με άλλα «προοδευτιλίκια», και επομένως δεν το συνιστώ. Επίσης, στο πλαίσιο και της γενικότερης αντιπάθειάς μου για τα υπερθετικά και για τις υπερβολές, θεωρώ ότι γίνεται κατάχρηση του ποσοτικού πολλοί/πολλές/πολλά, είτε πρωτογενώς είτε ως μετάφραση του many. Κρατήστε το πολλοί κ.λπ. για τις περιπτώσεις εκείνες όπου πρόκειται πράγματι για «πολλούς», αλλά θυμηθείτε ότι υπάρχουν και περιπτώσεις όπου για το many αρκεί συχνά το ελληνικό αρκετοί ή ακόμα και το (γλυκύτατο, και διόλου καθαρευουσιάνικο, παρά τη λόγια προέλευσή του) ουκ ολίγοι. Οπως επίσης σε περιπτώσεις που κάτι γίνεται λίγο λιγότερο συχνά από… συχνά, μπορεί κάλλιστα να χρησιμοποιείται μια άλλη «γλυκόπιοτη» λέξη (επίσης διόλου καθαρευουσιάνικη, παρά την προέλευσή της), το ενίοτε.
Μετά τις διευκρινίσεις και τις «συστάσεις», πάμε τώρα και σε κάποια πιο απαιτητικά, πιο σοφιστικέ, πιο ψαγμένα επίθετα. Κατά τη μακρά θητεία μου στη μετάφραση κειμένων σχετικών με τις εικαστικές τέχνες, αρκετοί έχουν απορήσει με την επιμονή μου να γράφω τριδιάστατος αντί του κοινολεκτούμενου και κοινογραφόμενου τρισδιάστατος. Και όμως, η αιτιολόγηση είναι γλωσσικά απλή. Το τρισδιάστατος θα δικαιολογούνταν αν πρώτο συνθετικό του ήταν το επίρρημα τρις (τρεις φορές), όπως στα επίθετα τρισκατάρατος, τρισάθλιος, τρισόλβιος, τρισένδοξος κ.λπ. Ωστόσο, στο επίμαχο τρι(σ)διάστατος πρώτο συνθετικό δεν είναι το επίρρημα. Ετσι, οι τρεις διαστάσεις δίνουν το τριδιάστατος, όπως τα τρία κατάρτια δίνουν το τρικάταρτο (και όχι τρισκάταρτο) σκάφος, οι τρεις όροφοι δίνουν το τριώροφο (και όχι τρισώροφο) σπίτι, όπως ο πολύ κοντός άνθρωπος δεν λέγεται τρισπίθαμος αλλά τριπίθαμος, και όπως τα τρία χρώματα δίνουν το επίθετο τρίχρωμος (και όχι τρίσχρωμος). Θυμάμαι στα τέλη της δεκαετίας του ’70, τη Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα να μου λέει ότι ο πρώτος που της το είχε επισημάνει ήταν ο Παντελής Πρεβελάκης, δάσκαλός της και μέντοράς της.
Ενα άλλο κακοπαθημένο επίθετο είναι το υψιπέτης, το οποίο μάλιστα το βλέπω ενίοτε «διορθωμένο» σε δημοσιευμένα κείμενά μου, σε υψιπετής. Ομως, το επίθετο ο/η υψιπετής, το υψιπετές δηλώνει αυτόν που πέφτει από ψηλά, που πέφτει από τον ουρανό, τον ουρανοκατέβατο θα λέγαμε ίσως. Οσο για εκείνον που ίπταται ψηλά, που είναι υψηλού επιπέδου, αυτός δηλώνεται με το επίθετο ο/η υψιπέτης, το υψίπετες. Εν ολίγοις, ανεβάζοντας τον τόνο στην παραλήγουσα, έχουμε και εντελώς άλλο επίθετο, με σαφώς διαφορετική έννοια.
Α ναι, και κάτι ακόμα. Στην «Καθημερινή» της προηγούμενης Κυριακής, διάβασα ότι «η Ν.Δ. θεωρείται πλέον κόμμα κατεξοχήν αστικό». Ομολογώ ότι δεν είχα αντιληφθεί πως μέχρι τώρα τη θεωρούσαν… προλεταριακό κόμμα. Αυτά είναι τα προβλήματα από τη διπλή έννοια του αστικός, στην οποία εν εκτάσει αναφερόμουν πρόσφατα. Και βέβαια, είναι προφανές πως ο συντάκτης εννοούσε ότι στις πόλεις η Ν.Δ. καταγράφει μεγαλύτερα ποσοστά απ’ ό,τι στην ύπαιθρο. Τι να σου κάνει, όμως, κι αυτός;
«Σαιξπηρικά»
Και βέβαια, το απαραίτητο επιδόρπιο για το τέλος. Τα θεατρικά έργα που αποδίδονται στον Σαίξπηρ είναι 37. Γράφτηκαν μεταξύ 1591 και 1611, με πρώτο το Αγάπης αγώνας άγονος και τελευταίο την Καταιγίδα. Το σύνολο των στίχων τους είναι 106.007 και των λέξεών τους 814.780. Το πιο «εκτενές» είναι ο Αμλετ, με 3.930 στίχους, και το πιο σύντομο η Κωμωδία των παρεξηγήσεων, με 1.777 στίχους. Στο σύνολο των έργων του Σαίξπηρ, (ομιλούντες) χαρακτήρες είναι 1.277, από τους οποίους μόνο 157 γυναίκες. Ο μονόλογος του Αμλετ, με 11.610 λέξεις, είναι το μακρύτερο από τα κείμενα που καλείται να απαγγείλει ένας χαρακτήρας/ηθοποιός. Περισσότερα «σαιξπηρικά» στην επόμενη «Αναμόχλευση».
