«Η τοξική θηλυκότητα έχει μετατρέψει τους Σκανδιναβούς άνδρες σε ερείπια», προειδοποιεί ο Τομ, ένας φαινομενικά «σοβαρός» μεσοαστός του Οσλο, που το βράδυ μεταμορφώνεται σε τοξικό τρολ του Διαδικτύου με στόχο τις φεμινίστριες της χώρας του. «Η Νορβηγία αγαπά την αδυναμία και μισεί τους πραγματικούς άνδρες. Ποιος προκάλεσε αυτό το χάος; Ο κρατικός φεμινισμός! Διδάσκουν στα αγόρια μας ότι η σεξουαλικότητά τους στην καλύτερη περίπτωση είναι ένα πρωτόγονο αστείο και στη χειρότερη ποινικό αδίκημα», ξεσπαθώνει ο πρωταγωνιστής της νορβηγικής μίνι σειράς «A better man», που θριάμβευσε πέρυσι στο Canneseries του Διεθνούς Φεστιβάλ των Καννών και προβάλλεται από την πλατφόρμα του Cinobo.
Σε μια άλλη μίνι σειρά, στο πολυσυζητημένο «Half Man» (Vodafone TV, HBO Max), που φέρει την υπογραφή ενός σταρ της βρετανικής τηλεόρασης, του Ρίτσαρντ Γκαντ («Baby Reindeer»), τα πράγματα είναι ακόμη πιο σκοτεινά και πολύ πιο βίαια. Το είχε θέσει αρκετά ωμά η Λούσι Μάνγκαν του «Γκάρντιαν» στην εισαγωγική της πρόταση μετά την προβολή του πρώτου επεισοδίου του «Half Man»: «Γνωρίζαμε εδώ και λίγο καιρό ότι οι άνδρες δεν είναι και πολύ καλά». Και στο καθολικής αποδοχής «DTF St. Louis» (επίσης: Vodafone TV, HBO Max) οι επιφανέστεροι από τους συναδέλφους της στην άλλη άκρη του Ατλαντικού είχαν σταθεί λιγότερο στο αστυνομικό κομμάτι της ιστορίας και περισσότερο στη χαρτογράφηση της ανδρικής καταπίεσης και της προαστιακής πλήξης· ένα σύγχρονο «suburban noir», όπου οι επιθυμίες, οι προδοσίες και η συναισθηματική ανωριμότητα κρύβονται πίσω από την όχι τόσο πια καλογυαλισμένη βιτρίνα μιας κατά τ’ άλλα «κανονικής», προνομιούχου, μεσοαστικής ζωής.
Τι συμβαίνει, λοιπόν, με τους άνδρες; Αν και προφανώς δεν είναι η πρώτη φορά που η τηλεοπτική μυθοπλασία κάνει πρωταγωνιστές μπερδεμένα, χαμένα στον κόσμο τους αρσενικά (αρκεί να θυμηθούμε τον Τόνι Σοπράνο ή τον Ντoν Ντρέπερ), φαίνεται ότι έχουμε αλλάξει πίστα. Η τοξική αρρενωπότητα είναι ήδη παλιά νέα, η καταγγελία της πατριαρχίας και των προνομίων μοιάζει να μην ερεθίζει τόσο πολύ τα μεγάλα δημιουργικά κεφάλια της νέας τηλεόρασης. Και στις τρεις σειρές οι άνδρες μοιάζουν να έχουν χάσει το παλιό λεξιλόγιο της ανδρικής ισχύος χωρίς να έχουν βρει έναν λειτουργικό αντικαταστάτη του. Αν στις σειρές της δεκαετίας του 2000 (π.χ. «The Sopranos», «Mad Men», «Breaking Bad») ο άνδρας ήταν ακόμη ισχυρός αλλά ηθικά διαβρωμένος, στις παραγωγές του 2026 ο άνδρας εμφανίζεται αποδυναμωμένος, ευάλωτος και συναισθηματικά απορρυθμισμένος.
Πτώση
Εντελώς συμπτωματικά την ίδια εποχή που στις οθόνες μας παρελαύνουν οι αντι-ήρωες της μετά #MeToo εποχής μας, στα ράφια των ελληνικών βιβλιοπωλείων προσγειωνόταν μια συλλογή 21 διηγημάτων του Νίκου Α. Μάντη με τίτλο «Τοξική αρρενωπότητα» (εκδ. Καστανιώτη). Με πρωταγωνιστές «άνδρες που πέφτουν, που είναι ήδη πεσμένοι, ή που ετοιμάζονται για την πτώση» ο Μάντης χαρτογραφεί με χιούμορ, πικρή επίγνωση και κεκαλυμμένη τρυφερότητα τη χαοτική επικράτεια της ελληνικής ανδρόσφαιρας. Αυτό που δεν γνώριζα ήταν ότι ο συγγραφέας των «Τυφλών» (βραβείο μυθιστορήματος της Ακαδημίας Αθηνών) βλέπει φανατικά ξένες σειρές.
Αν στις σειρές της δεκαετίας του 2000 (π.χ. «The Sopranos», «Mad Men», «Breaking Bad») ο άνδρας ήταν ακόμη ισχυρός, στις παραγωγές του 2026 ο άνδρας εμφανίζεται αποδυναμωμένος, ευάλωτος και συναισθηματικά απορρυθμισμένος.
«Είναι γεγονός ότι σε πολλές τηλεοπτικές σειρές η ανδρική σύγχυση αποτελεί κεντρικό θέμα», μας λέει εισαγωγικά ο Νίκος Α. Μάντης. «Ακόμη και μερικές από τις πιο διάσημες παραγωγές των τελευταίων δεκαετιών, όπως το “Breaking Bad”, το “Βetter call Saul” ή ακόμη και το “Εuphoria”, θα έλεγε κανείς ότι στη βάση τους το ίδιο θέμα πραγματεύονται. Παρακολουθούμε άνδρες καταρρακωμένους, ανίκανους να συνδεθούν με τον εαυτό τους και με τους άλλους, με χαμένη την ηθική πυξίδα τους, ή και βίαιους, μπλεγμένους με εξαρτήσεις και κουβαλώντας βαθιά άγχη σε σχέση με την εικόνα και με την κοινωνική τους ισχύ».
«Μετάβαση»
Τον ρωτάω αν πιστεύει ότι εδώ αντανακλάται μια πραγματική κοινωνική μεταβολή ή πρόκειται κυρίως για μια αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αφηγούμαστε την ανδρική εμπειρία. «Κατ’ αρχάς, η ίδια η εμπειρία της ανδρικής ταυτότητας βρίσκεται τα τελευταία χρόνια ολοένα και πιο πολύ σε φάση “μετάβασης”. Βλέπουμε γύρω μας άνδρες που δείχνουν να αγκαλιάζουν τη νέα ρευστότητα, ενώ πολλοί άλλοι μοιάζουν να την αρνούνται εμφατικά. Και υπάρχουν και αυτοί που την εφαρμόζουν λίγο à la carte, κάπως υποκριτικά».
«Αντιήρωες», με την πιο ευρεία έννοια του όρου, πάντα υπήρχαν στο σινεμά, στην τηλεόραση και στη μυθοπλασία γενικότερα. Ωστόσο, σήμερα υπάρχει μια ποιοτική διαφορά, ισχυρίζεται ο Νίκος Α. Μάντης. «Οι σημερινοί αντιήρωες δεν στηλιτεύουν κάποια κοινωνική συνθήκη ή κατάσταση, μένοντας στο περιθώριο της κοινωνίας, αλλά μάλλον το αντίθετο: ευρισκόμενοι εντός της κοινωνίας, συνειδητοποιούν ότι δεν μπορούν πια να λειτουργήσουν σύμφωνα με τις κοινωνικές απαιτήσεις του φύλου τους. Και αυτό νομίζω έχει να κάνει σε μεγάλο βαθμό με την κρίση της ανδρικής ταυτότητας της εποχής μας. Ενώ η επανάκαμψη της παραδοσιακής θεώρησης των φύλων και της οικογένειας μιλάει για επιστροφή σε έναν φανταστικό κόσμο της δεκαετίας του ’50, με στέρεους έμφυλους ρόλους, η εξέλιξη της ζωής στον δυτικό κόσμο, αλλά κυρίως η τεχνολογία, δείχνει να αποστεώνει ολοένα και περισσότερο το οποιοδήποτε νόημα έχει απομείνει σε όλα αυτά: από το online dating που γίνεται όλο και πιο μηχανιστικό και ανηδονικό, την επαπειλούμενη απώλεια ολόκληρων εργασιακών κλάδων λόγω της Τ.Ν. μέχρι την ανατροφή των παιδιών, που πλέον συντελείται σχεδόν εξ ολοκλήρου μπροστά σε οθόνες. Το “υποστηρικτικό υλικό” της ανδρικής αυτοεικόνας όπως το γνωρίζαμε (εραστής, σύζυγος, κουβαλητής, πρότυπο για τους απογόνους) μοιάζει να διαβρώνεται με γοργούς ρυθμούς».
Πατριαρχία
Στη μετά #MeToo εποχή γίνεται συχνά λόγος για τα προνόμια της πατριαρχίας. Συζητιούνται όμως εξίσου τα ψυχικά ή τα συναισθηματικά αδιέξοδα που παράγει και για τους ίδιους τους άνδρες; «Αν δει κανείς τη σχετική βιβλιογραφία, θα διαπιστώσει ότι ο φεμινισμός μιλάει συχνά και για τους άνδρες ως θύματα της πατριαρχίας. Για τον τρόπο που κατά την ανατροφή τους αλλοιώνει την επαφή τους με τον εαυτό και με το συναίσθημα, μέχρι το κέλυφος του “σωστού άνδρα” μέσα στο οποίο τους εγκλωβίζει, συνθλίβοντάς τους αρκετές φορές. Το ζήτημα είναι ότι πολλές οικογένειες εξακολουθούν να ανατρέφουν τα αγόρια (από ιδεολογία; από κεκτημένη ταχύτητα; από φόβο;) με βάση το πρότυπο της έμφυλης υπεροχής τους, το οποίο αργότερα εκείνα καλούνται να αναπαράγουν σε ένα κοινωνικό πλαίσιο που αλλάζει. Η ανδρική συναισθηματική αποδιάρθρωση στην οποία αναφέρεστε, δεν είναι άσχετη πιστεύω με αυτό το δεδομένο. Και βέβαια, παίζει ρόλο και στο φαινόμενο της ανδρικής βίας προς τις γυναίκες, όταν αυτές αρνούνται να διαιωνίσουν την υποταγή».
«Το “υποστηρικτικό υλικό» της ανδρικής αυτοεικόνας όπως το γνωρίζαμε (εραστής, σύζυγος, κουβαλητής, πρότυπο για τους απογόνους) μοιάζει να διαβρώνεται με γοργούς ρυθμούς», υπογραμμίζει ο συγγραφέας Νίκος Α. Μάντης.
Τις ιστορίες του νέου του βιβλίου με πρωταγωνιστές άνδρες κάθε ηλικίας και κοινωνικοοικονομικού προφίλ διατρέχει ένα σχεδόν αποπνικτικό ψυχικό κλίμα με διαρκείς διακυμάνσεις ανάμεσα στην προσωπική ματαίωση, στην ντροπή και στην ψυχολογική απομόνωση. Πώς βλέπει τη δική του γενιά που έχει εκτεθεί σε δύο τόσο διαφορετικά μοντέλα ανδρικής ταυτότητας; «Οι σημερινοί άνδρες άνω των 45 στη χώρα μας μεγάλωσαν με πατεράδες που τους εκπαίδευσαν στα φύλα και στους ρόλους του μεταπολεμικού κόσμου, έχοντας μανάδες συχνότατα νοικοκυρές», θυμάται ο γεννημένος το 1973 Νίκος Α. Μάντης. «Εζησαν τα παιδικά και τα εφηβικά τους χρόνια επί ΠΑΣΟΚ, με τη θεσμοθέτηση της ισότητας, και ενηλικιώθηκαν στον υποτιθέμενο εργασιακό χώρο των “ίσων ευκαιριών”, που φυσικά μόνο τέτοιος δεν ήταν. Το #MeToo και το τέταρτο φεμινιστικό κύμα τούς βρήκαν στην ωριμότητά τους. Τα παιδιά τους, έφηβοι πια, μιλούν μια γλώσσα για τα φύλα που πολλές φορές εκείνοι δεν καταλαβαίνουν. Την ίδια στιγμή που βουλιάζουν οικονομικά, πασχίζοντας να μη χάσουν την αυτοεκτίμησή τους, διαπιστώνουν ότι για κάποιους κοινωνικούς σχολιαστές “οι άνδρες φταίνε για τα πάντα”. Στο βιβλίο οι περισσότεροι ήρωες παλεύουν με διαζύγια, με μοναξιά, με το πολύχρωμο αλλά και ολισθηρό πεδίο των διαδικτυακών γνωριμιών, με την απίσχνανση της πατρικότητας, της συντροφικότητας, ακόμη και με θέματα περισσότερο υπαρξιακά, όπως το πέρασμα του χρόνου, το αδιέξοδο των επιλογών, το γήρας, η ευαλωτότητα μπροστά στη φθορά και στον θάνατο. Κάποιες από τις ιστορίες θα μπορούσαν να είχαν και γυναίκες για ηρωίδες – οι περισσότερες ωστόσο μάλλον όχι. Είναι ένα δείγμα ότι, ακόμη και στην εποχή της προϊούσας ρευστότητας, το έμφυλο πρόσημο διατηρείται. Για καλό ή για κακό».
