Ξενοφών Κοντιάδης
Δωσίλογοι και ονειροπόλοι – Μια αληθινή ιστορία
εκδ. Τόπος, 2026,
σελ. 376
Τέσσερις πρωτοπρόσωπες αφηγήσεις συνθέτουν το μυθιστόρημα του Ξενοφώντα Κοντιάδη για την Κατοχή, τον Εμφύλιο και τα μεταπολεμικά χρόνια. Στην πλευρά των ονειροπόλων, ο Πέτρος Κόκκαλης και η σύζυγός του Νίκη Κουλέτση. Στην πλευρά των δωσίλογων, ο Κωνσταντίνος Λογοθετόπουλος και η δική του σύζυγος. Πρόσωπα, συγγενικά και φιλικά, συναγωνιστές και συνάδελφοι συμπληρώνουν μια σπουδή κινήτρων και προθέσεων.
Ο «Ξενοφών Κοντιάδης», επιφανής χειρουργός που σκοτώθηκε το 1941 στον βομβαρδισμό των Ιωαννίνων, είναι ο παππούς του συγγραφέα. Η γιαγιά του, Μούκη Λογοθετοπούλου-Χελλ, είναι κόρη του Κωνσταντίνου Λογοθετόπουλου, πρωθυπουργού της δωσιλογικής κυβέρνησης που είχε διαδεχθεί τον Γεώργιο Τσολάκογλου. Ο Πέτρος Κόκκαλης, ο γνωστός χειρουργός, είναι πατέρας του Σωκράτη Κόκκαλη, με τον γιο του οποίου, έτερο Πέτρο, ο Κοντιάδης έχει συγγράψει το «Αλλάξτε το σύστημα, όχι το κλίμα!» (Τόπος, 2024).
Το πρόβλημα, όμως, στην καρδιά αυτής της «αληθινής ιστορίας» είναι ότι ο Ξενοφών Κοντιάδης δεν φαίνεται να συνειδητοποιεί πως στο μυθιστόρημα, αυτό που έχει σημασία δεν είναι ό,τι συνέβη, αλλά το αντίθετο. Ο συγγραφέας οφείλει να ξεδιαλέξει τα θραύσματα της πραγματικότητας που κρίνει ότι συνάδουν με τους σκοπούς του και, αποκαθαρμένα από τα βαρίδια του οικείου, να τα μεταγράψει λογοτεχνικά. Η δημιουργική παρατήρηση αυτού που δεν έχει συμβεί –του ανείπωτου, αθέατου ή αξεδιάλυτου– είναι η κατεξοχήν δουλειά του συγγραφέα.
Το πέρασμα του Πέτρου Κόκκαλη στην πολιτικοποίηση και στην αντιστασιακή δράση είναι ρηχό, επιφανειακό. Βγαίνει διεκπεραιωτικά, χωρίς μυθοπλαστικό βάθος. Παρότι ο Κοντιάδης ελέγχει δόκιμα την πρόζα του, οι όποιες λογοτεχνικές/φιλοσοφικές αναφορές, με σκοπό να επιχρωματιστούν οι προσωπικότητες με διανοητικές αρετές, μοιάζουν επιτηδευμένες. Επιπροσθέτως, η προσκόλληση σε μια συρραφή επεισοδίων και ανδραγαθημάτων, που, ουδόλως αμφιβάλλω, έχουν αντληθεί από πηγές ή προσωπικές μαρτυρίες, δεν αρκεί. Ο φιλοβασιλικός Κόκκαλης εγκαταλείπει μια λαμπρή καριέρα και ανεβαίνει στο βουνό μαζί με τον Αλέξανδρο Σβώλο λίγο πριν περάσει στο ΚΚΕ. Ολα αυτά ενέχουν ιλιγγιώδη εσωτερική πάλη, που όμως παραμένει ανεκμετάλλευτη. Το να ασπαστεί κάποιος σαν τον Κόκκαλη τον κομμουνισμό προσομοιάζει, τρόπον τινά, με τη στροφή ενός άπιστου στον Θεό. Δεν επικρίνω πραγματολογικές παρασπονδίες, ακόμα κι αν υφίστανται δεν με αφορούν, γιατί δεν αφορούν τη λογοτεχνία.
Οι αντιρρήσεις μου είναι αισθητικής τάξης. Η απόπειρα να αναδειχθεί η αυταπάρνηση με την οποία αφοσιώθηκε ο Κόκκαλης στο έργο του φτάνει σε σημείο κορεσμού. Η αγιοποίηση του «ονειροπόλου» Κόκκαλη υποσκάπτει τον μύθο, επειδή μόνον η πραγματικότητα χαίρει του προνομίου να παράγει αγίους. Η γλωσσική/λογοτεχνική αποτύπωση της αγιοσύνης συνιστά κοσμική βλασφημία –αισθητικής και ηθικής τάξης– που υποπίπτει σε αυτό που ο Κούντερα αποκαλεί «κιτς». Λέω και ηθικής, γιατί το κιτς, πέρα από τη δημοφιλία του, είναι ίδιον του λαϊκισμού. Δεν προσάπτω όμως στον Κοντιάδη λαϊκισμό. Τον συνεπαίρνει τόσο η ευλαβική προσήλωση να ειπωθούν όλα, που χάνει το μέτρο.
Το κεφάλαιο στο οποίο απολογείται ο Λογοθετόπουλος, και παράλληλα ο Τσολάκογλου, παρουσιάζει ενδιαφέρον. Ωθεί τον αναγνώστη πέραν στερεοτύπων και παραδεδεγμένων και λειτουργεί περισσότερο λογοτεχνικά. Οι αντιγεγονικές αιτιάσεις που επικαλούνται αμφότεροι οι δωσιλογικοί πρωθυπουργοί μπορεί να είναι επισφαλείς ιστορικά, αλλά είναι αμιγώς λογοτεχνικό υλικό.
Θετικά αποτιμάται η λεπτή αφηγηματική γραμμή που αφήνει να εννοηθεί ότι οι Λογοθετόπουλος και Τσολάκογλου υπήρξαν, με τον τρόπο τους, ονειροπόλοι, όπως προδοτικά και εγωκεντρικά συμπεριφέρθηκαν στελέχη του ΚΚΕ. Οταν ο Κόκκαλης λέει ότι «η επανάσταση είναι προσωπική υπόθεση», καθίσταται εύληπτη η βαθιά ένταση που βίωνε ως μέλος του ΚΚΕ. Η πραγμάτωση της προσωπικότητας είναι ανάθεμα για τον κομμουνισμό και ο Κόκκαλης, ειδικά τα χρόνια που διαβιοί στην Ανατολική Γερμανία, βιώνει την ακύρωση του όποιου (φιλοσοφικού) φιλελευθερισμού του.
Η ιστορία είναι η βασιλική οδός προς την Ιστορία. Για να παραλλάξω τη γνωστή ρήση: Η λογοτεχνία, ενίοτε, είναι η συνέχιση της πολιτικής με άλλα μέσα. Εκτιμώ την ελλειπτική, βαθιά πολιτική θέση που σκιαγραφεί ο Κοντιάδης, προτάσσοντας τη μη κομμουνιστική, σοσιαλιστική δημοκρατία ως την πιο ουμανιστική λύση. Την εκτιμώ επειδή ο ρομαντισμός που υποδηλώνει, μόνο λογοτεχνικά δύναται να δώσει καρπούς. Ο Κοντιάδης, εδώ, ασκεί κατά τι περισσότερο πολιτική παρά λογοτεχνία. Το ρήμα ξενίζει, γιατί η λογοτεχνία δεν ασκείται. Η λογοτεχνία υπερίπταται της πολιτικής, όπως κάθε αισθητικό δημιούργημα αξιώσεων. Οπως, όμως, θα σας πουν κάποιοι κομμουνιστές, ακόμα και το «1984» του Οργουελ δεν είναι παρά αστική προπαγάνδα.
